فقه، عنصر تعیین کننده در تمدن اسلامی است

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در این کارگاه که دوشنبه‌، ۲۴ آذرماه 1404 در مؤسسه آموزش عالی معصومیه برگزار شد، گفت: 

مسأله، حاصل یک خلأ و بحران است
عضو پژوهشکده زن و خانواده در این باره عنوان کرد: مساله، حاصل یک خلأ و بحران است؛ اگر بحران در ساحت شخص باشد هنوز مساله تولید نشده و اگر خلا و بحران در سطح فرد است و فرد اطلاعاتش بالفعل نیست، به اصطلاح با اطلاعات دقیق مواجه نیستیم و می‌گوییم ابهام است و باید با داشته‌های دانشی موجود، آن را حل کرد. وی تصریح کرد: مساله وقتی ایجاد می‌شود که خلا و کاستی و بحرانی در ساحت دانش، شناسایی می‌گردد و به مثابه پژوهشگر مدعی می‌شوید یک ابهام و خلائی در ساحت دانش و اندیشه‌ها شکل گرفته و کافی به حل این معضل و ابهام و پرسش نیست، این جاست که به اصطلاح، مساله زائیده شده است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی با اشاره به پروپوزال به معنای “طرح پیشنهادی” بصورت تنظیم شده و صفحه بندی شده خاطرنشان کرد: نشان دادن اینکه ادبیات شکل گرفته و پژوهش های سامان یافته و دانش بالافعل موجود کافی به حل پرسش نیست بخشی مهمی از پورپوزال است؛ در پورپوزال نباید مساله را توضیح دهید، بلکه در بیان مساله باید نشان دهید مساله‌ای وجود دارد. وی ادامه داد: برای مثال من چون ادبیات را مرور و مطالعه کرده‌ام، اما معضلی که شناسایی کرده‌ام، می‌بینم دانش نمی‌تواند آن را حل کند، از این رو می‌خواهم مساله را حل کنم تا جایی که ابهام را در ساحت دانش شناسایی کنم. عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده اظهار داشت: مسأله و بحران و خلائی که دانش نمی‌تواند حل کند، در واقع در مرز مساله قرار دارد و اگر شخص، این را نشان داد، معضلی را نشان داده و اگر روش حل را نشان دهد، معضل به مساله تبدیل شده است.

پژوهش باید مساله محور و روش‌مند باشد
وی گفت: در پورپوزال، متناسب با ابهامی که نشان دادیم چارچوبی را می‌سازیم و روش حل آن را شناسایی می‌کنیم؛ در این مسیر بیان مساله مهم است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی افزود: بیان موضوعات کلیشه‌ای مساله در پژوهش نیست؛ و مساله ایجاد ابهام در ساحت دانش نیست و پژوهش باید مساله محور باشد، ما معتقدیم پژوهش باید روش‌مند باشد. وی بیان کرد: در سطح 4 و دکتری انتظار می‌رود که ابهامات، دانش را رفع کند وگرنه با انباشت مطالعات و پژوهشها روبرو می‌شویم و قدمی از قدمی برداشته نمی‌شود و این کمکی به تولید دانش نمی‌کند. عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به مساله و ضرورت آن در پژوهش عنوان کرد: مساله باید روزآمد باشد و ذهن‌ها باید مساله‌مند باشد و چون در سیستم آموزش و پرورش روی مساله‌مندی کار نکرده‌اند با چالش‌هایی مواجه‌ایم.

ذهن خلاق، ساز‌وکار طرح پرسش و طرح مساله است
وی تصریح کرد: هر کس باید پرسش خود را داشته باشد و نباید بگذارید اعتماد به نفس شما را تخطئه کنند؛ این مانع بزرگی در پیشرفت است؛ در این راستا ذهن خلاق، ساز‌وکار طرح پرسش و طرح مساله است. ذهن باید بتواند مساله مند و پرسشگر باشد، هر ذهنی نمی‌تواند مساله بسازد. وی ادامه داد: بخش مهمی از پژوهش، توانمندی خلق پرسش است که جسارت مطالعه و توانمندی شخصی می‌خواهد، بدون اعتماد به نفس نمی‌توان مساله آورد. ایشان خاطرنشان کرد: سخنوری، در زمینه پژوهش مهم است و افرادی که اعتماد به نفس خوبی دارند، سخنوران خوبی هستند. وی در بخش دیگری از این کارگاه با اشاره به موضوع فقه و جنسیت و مطالعات زن گفت: ماهیت مطالعات زنان، رشته و بین رشته‌ای است که می‌خواهد به موضوع زنان از ابعاد مختلف تاریخی، جامعه شناسی، تفسیری و دینی بپردازد؛ زیرا زن موجودی چند بعدی است و مساله زن را نمی‌توان تنها با فقه، رواشناسی یا جامعه شناسی سامان داد، لذا مطالعات زنان شکل می‌گیرد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی افزود: جنسیت هم اصطلاح جدیدی است، منظور از زنانگی و مردانگی است و تلاقی این مسائل می تواند در پژوهش ما تاثیر بگذارد، مسائل نیز یا درجه یک یا دو است. وی بیان کرد: گاهی موضوع پژوهش فقه است که اگر مساله شناسی کنند مساله درجه یک خواهد بود، مثلا شریط مهریه چیست، برونداد مسائل درجه یک ناظر به حل مسائل است.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده عنوان کرد: مسائل درجه دو در خود علم حل نمی‌شود و به مطالعات تاریخ اندیشه نیاز است تا نشان دهد فقه چه تحولاتی را پشت سر گذاشته است. وی تصریح کرد: پژوهش درجه دو تحلیل بازیگران درجه یک هستند، مثلا تحول فقه در تاریخ ایران یکی از موضوعات مهم است و اینکه فقه در پسامشروطه ایران چطور دستخوش تحولات می‌شود، وقتی می‌آیید بازیگران درجه یک را مطالعه می‌کنیم سنخ مسائل درجه دو ایجاد می‌شود. حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی خاطرنشان کرد: در ادبیات، درجه یک و دو ارزش‌گذاری است، اما مطالعات درجه دو از نظر ارزش از مطالعات درجه یک اهمیت زیادتری دارد و مطالعه‌های دانش به لحاظ ارزش از مطالعات درجه یک جایگاه مهم‌تری دارد و سخت‌تر نیز انجام می‌شود. وی گفت: در این مسیر اول دانشی تولید می‌شود و در فرآیندی همان دانش موضوع دانش دیگری می‌شود، برای مثال ملاصدرا مدعی حکمت متعالیه است و مدعیست من در این فلسفه توانسته‌ام بین عقل و شرع و شهود جمع کنم، این ها دعاوی علم است که درجه یک محسوب می‌شود، البته این به شرایط تاریخی ملاصدرا نیز ارتباط دارد که چنین ادعایی کرد و در دورانی بوده که فلسفه در ایران، پررنگ است. این استاد حوزه افزود: گاهی یک پژوهشگر، آن را از نگاه شرایط تاریخی برآمدن حکمت صدرایی می‌نگرد و فیلسوف، آن را زائیده نبوغ صدرا می‌داند، اما پژوهشگر درجه دو این نبوغ را کنار می‌گذارد و شرایط را دخیل می‌داند و داخل یک سری چارچوب‌های نظری مساله خود را شناسایی می‌کند و راهکارهای لازم برای حل آن پیشنهاد می‌دهد. وی بیان کرد: ما در حوزه جنسیت، فقه و مطالعات زنان می‌خواهیم از سنخ پژوهشهای دو متمرکز شویم اگر سوالات فقط فقهی و یا فقط مطالعات زنان و یا جنسیت باشد، آن مبحث در این مجال نمی‌گنجد چون ما مساله‌یابی خود را در تلاقی این سه مساله می‌خواهیم دنبال کنیم.

مطالعات زنان، یک دانش چند رشته‌ای است
حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی عنوان کرد: مطالعات زنان یک دانش چند رشته‌ای است که ابعاد تاریخی و فقهی و اجتماعی دارد، مطالعات فقهی زنان نیز متفاوت از مسائل مطالعات زنان است و جنبه‌های فقهی پررنگی دارد و به دنبال باید و نباید است. وی ادامه داد: ولی مطالعات زنان چون مطالعات درجه یک و هم مطالعات درجه دو برایش مهم است و می‌گوید فقه به مثابه یک دانش بشری عمدتا دست مردان بوده پس می‌تواند در این مطالعات اثرگذار بوده باشد مثلا نسبت اجتهاد با جنسیت چیست، می‌گوید ما با اجتهادی مواجه هستیم که جنسیت در آن تاثیری ندارد و یا دست روی عنصر جنسیت مجتهد می گذارد یا این اجتهاد و فقه در طول تاریخ به صورت مردانه شکل گرفته و زنان، هیچ مشارکتی در فقه ندارند و اینها می‌تواند نگاه پژوهشگر باشد. ایشان بیان کرد: رهبری اخیرا عنوانی فرمودند به نام مرجعیت و زنان؛ این یک دغدغه درجه یک می‌تواند باشد و هم دغدغه دو باشد؛ دغدغه درجه یک چون مسائل موضوع شناسانه‌شان مزیت بالایی دارد مسائل مربوط به بانوان است و پژوهشهای فقهی مردان در حوزه زنان قابل دفاع نیست چون اصلا تجربه زیست این مسائل ندارد، پس مزیتی موضووع شناسانه زنان دارند که مردان ندارند. وی عنوان کرد: ولی گاهی دغدغه درجه دو پشت این دیدگاه است یعنی مناسبات و قدرت مطرح و در انحصار قدرت مردانه است انحصار قدرت در دست مردان، باعث ستم به زنان می‌شود یک مطالعات فمینیستی می‌تواند چنین دیدگاهی باشد، دغدغه ها متفاوت است دغدغه ها می‌تواند سنخ درجه یک باشد و یا درجه دو باشد که در پژوهش اثر دارد.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی خاطرنشان کرد: مسائلی از سنخ درجه دو می‌تواند موضوعات رساله پژوهشگران باشد، اخیرا گزارش هایی از کودکان بدسرپرست داشتیم که آسیب‌هایی دیده بودند و نتیجه پژوهش این بود که بهتر است به خانواده‌های سالم منتقل شوند، این یک پژوهش درجه یک بوده است. وی اظهار داشت: اما در این باره مساله محرمیت مطرح است که مهم بوده و راهکارهایی که فقه می‌دهد برای شرایط امروز نیست، گاهی خانواده سکولار برایشان اهمیتی ندارد، اما کودک دیگر تربیت دینی ندارد از طرفی خانواده متدین وقتی در زمینه محرمیت به مشکل می‌خورند پا پس می‌کشند، و از این رو می‌گفتند موضوع محرمیت، تزاحم است. عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده گفت: این مساله محرمیت می تواند موضوع یک پژوهش باشد، اما مساله درجه دو در پژوهش است و در این باره می‌توانید ورود کنید. وی با اشاره به مسائل درجه دو حوزه مطالعات زنان و فقه و جنسیت بیان کرد: یک دسته از مسائل گاهی اجتماعی و تاریخی است که مساله مهریه یکی از این موضوعات به شمار می‌رود، امروز می شنویم مهریه از کارکردهای اصلی خودش خارج شده است .و نیازمند پزوهش اجتماعی و تاریخی هستیم و ببینیم امروز ابزار چانه زنی شده و یا در گذشته بوده است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی عنوان کرد: مطالعه مساله مهریه طبق روایات و فهم ماهیت اجتماعی آن از گذشته تاکنون می‌تواند یکی از موضوعات درجه دو در پژوهش باشد، در این باره پژوهشگر می‌تواند قباله‌های ازدواج را بررسی کند که در این باره کتابی نیز وجود دارد. ایشان تصریح کرد: همچنین کارکرد مهریه در دوران مدرن و نگاه فقهی به آن و تنوع مهریه و اینکه آیا حاکمیت حق دخالت دارد یا نه، پژوهش درجه یک است، اما بگوییم ابزار مداخله در گذشته یا تاکنون چه بوده است پژوهش درجه دو است.

فقه، عنصر تعیین کننده در تمدن اسلامی است
او گفت: فقه،عنصر تعیین کننده در تمدن اسلامی است و همه جا بوده و خواهد بود و در اسلامی که شریعت محور است؛ فقه در آن تعیین کننده است و حرف اول را می زند. چون فقه بسامد اجتماعی پررنگی داشته است سوالات فلسفی فقهی نیز باید برای پژوهشگر مهم باشد و دانش را به چالش نظری بکشاند. وی اشاره کرد: پرسشگری با غر زدن فرق دارد، همچنین سنخ سوال فلسفی فقهی بانو با یک مرد باید فرق داشته باشد و بدانیم پیگیری این مسائل به معنای سهم خواهی در فقه نیست این حرف در دعوت از الگوهای مبتدل فیمینستی نیست که بخواهد فقه را به خدمت گفتمان فمینیست ها در بیاورد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین میلانی افزود: عناصر متغیر فقه و عناصر ثابت فقه یکی از موضوعات مهم است و فلسفه فقه یک بخشی دارد به نام فقه و دوران معاصر و این پرسش مهمی است که فقه عملکردش در 120 سال قبل چطور است. وی بیان کرد: پس از انقلاب اسلامی در دولت‌های مختلف نگاههای مختلفی به فقه شد، فقه زنان در نسبت به این دولت‌ها چه مواجهی دارد هنوز پاسخی نداریم چون پژوهش نشده است که دولت ها چه نگاهی به فقه زنان داشته است، متاسفانه گاهی تعداد زیادی پژوهشهای تکراری داریم، باید بدانیم دغدغه‌های متفاوت، بر روی مسئله شناسی جنسیت، فقه و مطالعات زنان اثر می‌گذارد.