پژوهشگر باید با مسأله‌محوری و علوم بین‌رشته‌ای به واکاوی ابعاد فقهی و حقوقی زن و خانواده بپردازد

استادیار فقه و حقوق، پژوهشکده زن و خانواده در کارگاه "مسئله‌یابی پژوهشی در راستای تدوین پايان‌نامه در موضوع فقه و حقوق زن و خانواده" که سه‌شنبه، ۲۵ آذر در پژوهشکده زن و خانواده برگزار شد اظهار داشت:

پژوهش باید مساله‌محور باشد
 پژوهش باید مسأله‌محور باشد، نه موضوع محور؛ در واقع مسأله دانش باید باشد نه مسأله دانشجو یا طلبه، به این معنا که برخی اوقات به موضوعی برمی‌خوریم و برای ما جذایت دارد و منشاء جذابیت آن این است که اطلاعات شخص در باره موضوع زیاد نیست و وقتی در آن موضوع مطلبی را می‌شنویم برای ما جذابیت پیدا می‌کند و این معیار درستی برای انتخاب موضوع نیست.در این شرایط وقتی دانشجو و طلبه مطالعه‌ای داشته باشند می‌بینند بسیاری از سوالات و مباحثی که در ذهن خود دارند پاسخ داده شده است؛ پس ما برای انتخاب موضوع باید دقت لازم را داشته باشیم که مسأله، مسأله دانش باشد، یعنی در علم و آن دانش این سوال هنوز حل نشده باشد و ابعاد آن به آن روشنی که فکر می‌کنیم نباشد و لازم است پژوهشهایی را انجام دهیم.

روش به دست آوردن مسأله، نیازمند مهارت ها و ترفندهایی است
حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین بیان کرد: روش به دست آوردن مساله غیر از مطالعه، نیازمند مهارت‌ها و ترفندهایی است؛ همچنین وقتی مطالعات اسلامی زن و خانواده را دغدغه خود می‌دانیم و با مساله فقه و حقوق سر و کار داریم، باید به میان رشته‌ای بودن پایان¬نامه و رساله نیز توجه داشته باشیم. وی اظهار داشت: مراد از بین‌رشته‌ای این است که می‌توانیم در بین علوم متعدد که مرتبط با بحث است به جستجو بپردازیم؛ در این میان فقه و حقوق خاستگاه اصلی مطالعات ماست، آن چه مربوط به دانش حقوق است می‌توانیم رابطه‌ای میان رشته‌ای برقرار و سعی کنیم موضوع خودمان را از دل این متغیرها به دست بیاوریم. استادیار فقه و حقوق، پژوهشکده زن و خانواده خاطرنشان کرد: در این راستا لازم نیست غرق در موضوعات فقهی شویم. ممکن است این به ذهن برسد آن چه در فقه سنتی متداول است، در کتاب‌های فقه مطرح می‌شود و ممکن است برای ما جذابیت داشته باشد، حتی ممکن است به مساله‌اش برسیم، شاید این نکته به ذهن برسد که متصدی بسیار قوی که همان حوزه علمیه است به این موضوعات می‌پردازد وجود دارد و ما در این عرصه رسالتی نداریم. حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین افزود: این‌ها موضوعاتی است که تمرکز اصلی‌شان بر فقه است و اگر کسی بخواهد در این موضوعات ورود کند باید به مساله‌اش برسد، یعنی از مسائلی چون ازدواج و طلاق و ارث و شهادت و احکام جزایی مانند حدود و تعزیرات و اینکه نقش زن و جنسیت چه مقدار تاثیر گذار است و چه میزان می‌تواند ما را سوق دهد که یک پژوهش جنسیت محور بنویسیم. وی بیان کرد: یعنی آیا احکام جزایی اسلام سمت و سویش برای ارفاق و تسهیل و آسان گیری برای زنان است یا نه؛ این‌ها مسائل اصل فقه محض است یا احکام عبادی زن، اینها موضوعاتی است که معمولا وقتی طلاب می‌خواهند وارد یک پژوهش شوند به آن می‌پردازند و اگر فقهی محض باشد معمولا در مسیر داوری دچار یک سری مشکلاتی می‌شوند چون داور با نگاه فقهی محض به آن مساله می‌خواهد بپردازد و اگر دانش کافی در پایان نامه استفاده نشده باشد موضوعات فقهی محض با مشکلاتی برمی خورد.

باید از ظرفیت بین رشته‌ای مطالعات اسلامی زنان در پژوهش استفاده کنیم
استادیار فقه و حقوق، پژوهشکده زن و خانواده عنوان کرد: البته اگر کسانی وقت بگذارند و روش‌های صحیح استنباط را یاد بگیرند، در این زمینه‌ها می‌توانند موفق باشند، نکته مورد تاکید دیگر این است که ما از این ظرفیت بین رشته‌ای مطالعات اسلامی زنان استفاده کنیم؛ یعنی وقتی در رشته مطالعات اسلامی زنان کسی تحصیل می‌کند آن رشته به او اجازه می‌دهد که نسبت به موضوعات دیگر که دغدغه دارد به گونه ای ورود کند. وی ادامه داد: در واقع بحث اصلی ما، بحث فقه و حقوق است؛ ولی می‌توان از ظرفیت بین رشته‌ای استفاده کنیم، برای اینکه افراد آموزش ببینند و پژوهش کنند، معمولا از یک جهت کار را سخت می‌کند که باید کنار آن جامعه شناسی و روان شناسی و فلسفه و حقوق هم بخواند و از جهت آموزشی ممکن است سختی‌هایی داشته باشد که وارد دانشی شویم اما از نظر پژوهشی یک تسهیل گر است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین عنوان کرد: این امر می‌تواند با یک سری متغیرهایی که مربوط به دانش‌هایی است به ما کمک کند، مثلا در علوم اجتماعی بخواهیم پایان نامه بنویسیم که هم فقه و هم به بحث‌های جامعه شناسی کمک کند تا به موضوعاتی دست یابیم، در این باره انبوهی از پژوهشها انجام شده و پیشنیه قوی دارد، اگر برش جامعه شناسی بزنیم به ما کمک می‌کند.

وی اظهار داشت: بنده در جمع طلاب سطح سه مطالعات زن نکاتی را عرض کردم مثلا بررسی فقهی جامعه شناسی پدیده طلاق عاطفی را در خانواده ایرانی و راهکار پیشگیری را بررسی می‌کنیم و گاهی برش جامعه شناسی به آن می‌زنیم و از منظر فقهی و جامعه‌شناسی به بررسی می‌پردازیم. این استاد حوزه و دانشگاه افزود: یعنی هم از نظر فقهی و نیز جامعه شناسی در رابطه با طلاق عاطفی بررسی می‌کنیم و در بحث خانواده ایرانی که موضوع خرد می‌شود در کمسیون داوری و تصویب موضوعات به راحتی نمی‌توانند این موضوعات را رد کنند چون پژوهشگر همه استانداردهای لازم را رعایت کرده است. وی عنوان کرد: گاهی ممکن است بحث‌های روانشناسی اعم از رواشناسی رشد و خانواده و بالینی به شما کمک کند تا مسائل زوجین را حل کنید، مثلا موضوع حضانت فرزند بعد از طلاق مورد بحث قرار می‌گیرد، مساله مصحلت طفل را از نظر روانی بررسی کنیم. حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین تاکید کرد: امروزه با مسائل نوپدید مواجه هستیم و در این باره کارهای پژوهشی زیادی می‌توان انجام داد، گاهی شناخت حقیقت است و گاهی موضوع را فقهی قرار است بررسی کنیم، در این راستا مسائل نوپدید و مستحدثه زیادی در موضوع خانواده وجود دارد، برای مثال فناوری‌های نوین تولید مثل یکی از موضوعات مهم است.

وی تصریح کرد: در این باره موضوعاتی چون رحم اجاره‌ای و یا ابعاد روحی و روانی آن و بارداری به روش‌های جدید و مسائل مختلفی وجود دارد که جدید است، که باید از نظر فقهی و همچنین سایر علوم بررسی شود. استادیار فقه و حقوق، پژوهشکده زن و خانواده بیان کرد: یکی از مسائل مهم امروزی، تاثیرات فضای مجازی بر خانواده است که خود موضوعی بین‌رشته‌ای به شمار می‌رود، مثلا یکی از این موضوعات ازدواج اینترنتی است که باید به ابعاد فقهی و اجتماعی و روانشناسی آن توجه داشت. وی تصریح کرد: یکی از این موضوعات بحث خشونت خانگی است، در گذشته ممکن بود خشونت‌هایی در خانواده اتفاق بیفتد، به مرور زمان، مصادیق خشونت تغییر می‌کند و خشونت‌های عاطفی و کلامی شکل بگیرد، و فقه چه مواجهه‌ای با این مسائل دارد، و این خود موضوع یک پژوهش است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین گفت: یکی دیگر از مسائل مهریه است که حق زن به شمار می‌رود، اما اگر سازوکارهایی قانونی شکل گرفت و زمینه سوء استفاده از حق را فراهم بیاورد این نوع مواجهه با آن را نمی‌توانیم به دین ارتباط بدهیم و اینکه آیا مصداق خشونت است و راهکارهایی که می‌دهد نیز از این جمله مسائل مهم پژوهشی است. وی با اشاره به یکی دیگر از مسائل مربوط به حوزه زن و خانواده افزود: با توجه به تغییراتی که در جامعه اتفاق افتاد، مساله اشتغال زنان مطرح شد و در کتابهای روایی، اشاره‌ای به این مساله نشده است و چه می‌شود بعد مهم مساله حضور اجتماعی زن در این آثار وجود ندارد و باید در لابه لای روایات، به جستجو بپردازیم، وقتی کتاب الگوی سوم زن مسلمان را می‌نوشتم با این مساله‌ها مواجه شدم و عناوینی پیدا نمی‌کردم به این ابعاد زن توجه داشته باشد در حالی که الگوی سوم زن برگرفته از مفاهیم دینی است. استادیار فقه و حقوق، پژوهشکده زن و خانواده اظهار داشت: ما در روایات، اشاراتی بر جهاد زنان و حضور آنها در جبهه داریم، اما در کتابهای روایی این روایات دیده نمی‌شود، در صدر اسلام مواردی از حضور اجتماعی زنان داشته‌ایم حتی زنان سوار بر مرکب می‌شدند و برای تقویت روحیه مردان، اشعار حماسی می‌خواندند و معاویه این زنان را مورد عتاب قرار داد و کتابی مستقل در این باره نوشته شده است، در حالی که شاید تصور ما از این مساله سخت باشد.

وی گفت: در زمینه دفاع از ولایت و اجتهاد نیز مواردی در تاریخ وجود داشته است، اینها مباحث فقهی دارد و ما برخی از این موارد را نمی‌بینیم، ممکن است اصل ایده‌ها به صورت گذرا مطرح باشد، چه رویکردی بر فقها و محدثین غلبه پیدا می‌کند که این نگاه بیشتر تقویت می‌شود که این بخش از نقش اجتماعی زنان را نادیده بگیرند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین ادامه داد: در این راستا استانداردهای دینی را باید با پژوهشها و جستجوی بیشتری به دست بیاوریم که کار را ارزشمند می‌کند اگر تحولات اجتماعی را می‌بینیم که زنان تحصیلات عالی تری نسبت به گذشته دارند و مراتب بالای علمی کسب می‌کنند و به تبع دانش خود، در بازار کار و کسب و درآمد وارد می‌شوند و همراهی برای هزینه‌های زندگی دارند آیا می‌توان براساس این تحولات، الگوهای متعدد ازدواج را تعیین کنیم؟ این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: ما پژوهشی داریم که چگونه بتوانیم به جای یک سند ازدواج، سندهایی طراحی کنیم که تفاوت‌های گسترده را بتوانیم در ازدواج مورد توجه قرار دهیم و حقوق و تکالیف و میزان تعهدات‌ها را طبق همین تفاوت‌ها مشخص کنیم. وی عنوان کرد: وقتی عقد ازدواج واقع می‌شود از نگاه فقهی و دینی یک سری حقوق و تکالیفی ایجاد می‌گردد، نگاه تشریعی خداوند است که این احکام و مسئولیت‌ها و حقوق را برای افراد ایجاد می‌کند، آیا می‌توان با تسلط و دقت بر مبانی فقهی، سندهای مختلف ازدواج طراحی کنیم که تفاوت‌ها و تغییرات در جامعه را ببینیم و از کنار آن به سادگی نگذریم.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین در ادامه پیرامون مساله‌محوری در پژوهش خاطرنشان کرد: برخی از زنان علت عدم ازدواج را وجود محدودیت‌های بعد از ازدواج می‌دانند.حال باید دید چگونه می توان سندی را طراحی کرد که حقوق و تکلیف متوازن شود؛ قطعا این کاری عالمانه و پژوهشی می‌خواهد که ده تا سند ازدواج طراحی کنیم تا لازم نباشد همه افراد با یک قالب ازدواج کنند؛ با این روش خیلی از دغدغه‌های محدودیت رفع می‌شود. وی گفت: یکی از دغدغه‌های بانوان ممکن است بحث رضایت همسر برای سفر خارج از کشور باشد، باید مبانی فقهی آن را بررسی کرد و یا مداخله حاکمیت در حدود خصوصی را مورد بحث قرار داد و یا قانون گذار قانونی وضع کند که همه افراد بتوانند اجازه خروج را به مرد بدهند؛ این‌ها دغدغه‌هایی است که منشا قانونی و فقهی دارد و باید مطابق تحولات روز بررسی شود تا تبدیل به چالش‌هایی برای ازدواج نشود. استادیار فقه و حقوق  پژوهشکده زن و خانواده بیان کرد: فقه در نگاه سنتی وظیفه فرد را مشخص می‌کند ولی دغدغه‌ای که بعد از انقلاب ایجاد شده این است که فقهی که وظیفه حاکم را مشخص می‌کند چگونه باید طراحی شود که کسی حق دخالت در امور دیگران را نداشته باشد و باید هر نوع مداخله‌ای که حاکمیت در امور دیگران به صورت قانون گذاری و الزامات و محدودیت‌ها دارد در راستای تامین مصلحت باشد.

وی عنوان کرد: مصلحت‌های کلان خانواده یکی از دغدغه‌های حاکمیت است، یعنی مسائل عام که در شریعت ذکر شده و عقل عقلا تاکید دارند در نظر گرفته شود، برای مثال در مورد مساله مهریه اگر حاکمیت به این نتیجه برسد برای مساله تسهیل ازدواج که در مبانی دین تاکید شده و هم در قانون آمده می‌تواند مداخله کند. حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی امین تصریح کرد: یکی از پژوهش‌های مهم در مورد مهریه به خصوص به لحاظ اقتصادی می‌تواند این مساله باشد که حاکمیت برای دغدغه‌های مالی، تامین اجتماعی خوبی را در نظر بگیرد تا دغدغه‌های افرد از مسیر‌های مختلفی تامین نشود. وی در خصوص برخی دیگر از موضوعات مهم در حوزه زن و خانواده بیان کرد: مطالعات حقوقی و فقهی در مورد حضانت کودکان، کودک‌آزاری، برخورد با سالمندان و توجه به کارکردهای 11 گانه خانواده می‌توان از جمله مسائل مهم در پژوهش مورد بررسی قرار داد. این استاد حوزه و دانشگاه در پاسخ به سوالی پیرامون دغدغه‌های مهم در مهریه خاطرنشان کرد: موضوع مداخلات حاکمیت در مهریه، یکی از بحث‌های مهم است، به گونه‌ای که دغدغه ذهنی افراد حل شود که تمام بار دغدغه های ذهنی خودشان را بر ازدواج تحمیل نکنند، اگر توازن مورد توجه نباشد، ازدواج‌هایی شکل می‌گیرد که یک طرف آسیب می‌بیند.

وی گفت: اگر در مهریه مداخله کنیم نباید به گونه ای باشد که ابزار انتخاب و تصمیم گیری را از زن بگیرد؛ البته گاهی زنان، مهریه را اجرا می‌گذارند تا اهرمی برای فشار جهت تحقق اهداف خود باشند، اگر ابزارهای دیگری در اختیار زن قرار بگیرد و اگر بتوانیم ضمانت اجرایی مهریه را کم کنیم، مشکلات زنان را از سمت دیگری حل کنیم می‌تواند راهکار مهم پژوهشی باشد، گاهی می‌بینیم در ازدواج یک طرف دچار آسیب می‌شود و مثلا همه اموال مرد در ازای سکه‌های بالا مصادره می‌شود و تا آخر عمر باید قسط مهریه بدهد و اقساط سنگین تعیین می‌شود. این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: در چنین پرونده‌هایی، ممکن است برای فرد آسیب دیده این سوال پیش بیاید که آیا ازدواج دینی این است و این میزان تبعات دارد و این رویه منطق دینی دارد و جزء آموزه‌های دین و سنت الهی است که این گونه ازدواج کنند‌از طرفی این روش در دریافت مهریه، بازخوردهای منفی در جامعه و آسیب‌هایی دارد و باعث کاهش تمایل به ازدواج می شود و از منظر دین پذیرفته نیست.