بازدید جمعی از مسئولان و دانشجویان دانشکده وزارت امور خارجه از پژوهشکده زن و خانواده

بازدید جمعی از مسئولان و دانشجویان دانشکده وزارت امور خارجه از پژوهشکده زن و خانواده

با توجه به گسترش ابعاد مسائل اجتماعی در عرصه روابط بین‌الملل و اهمیت روزافزون موضوعاتی همچون زنان، خانواده، جمعیت و تحولات فرهنگی و اجتماعی در تحلیل و سیاست‌گذاری‌های ملی و بین‌المللی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی مراکز تخصصی فعال در این حوزه، ضرورتی انکارناپذیر است. در این میان، پژوهشکده زن و خانواده با برخورداری از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی در زمینه مطالعات زنان، خانواده و مسائل اجتماعی مرتبط، می‌تواند زمینه‌ساز تعاملات علمی و تبادل دیدگاه میان پژوهشگران و دانش‌آموختگان حوزه‌های مختلف علوم انسانی باشد.
در همین راستا، روز شنبه دوم آبان‌ماه ۱۴۰۵، جمعی از مسئولان و دانشجویان دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه با حضور در پژوهشکده زن و خانواده، از این مجموعه بازدید کردند. این بازدید با هدف آشنایی با ظرفیت‌ها، فعالیت‌ها و دستاوردهای علمی و پژوهشی پژوهشکده و فراهم‌سازی زمینه شناخت متقابل و تعامل میان دو مجموعه انجام شد. این دیدار را می‌توان فرصتی برای گفت‌وگو و تبادل نظر درباره ظرفیت‌های همکاری علمی و پژوهشی، به‌ویژه در زمینه پیوند مطالعات زنان و خانواده با مسائل سیاست خارجی و روابط بین‌الملل دانست.

تأکید بر ضرورت بازنمایی دستاوردهای زنان ایرانی
در این بازدید ، خانم دکتر زهرا شریف، عضو هیئت علمی پژوهشکده، ضمن معرفی ساختار، مأموریت‌ها و فعالیت‌های علمی این مجموعه، گزارشی تحلیلی از روند تحولات و پیشرفت وضعیت زنان در جمهوری اسلامی ایران ارائه کرد. دکتر شریف در بخش نخست سخنان خود، پژوهشکده زن و خانواده را مجموعه‌ای علمی و پژوهشی با سابقه فعالیت از سال ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸ معرفی کرد که با هدف استنباط و تبیین دیدگاه اسلامی، مبتنی بر رویکرد شیعی، درباره مسائل زنان در ابعاد مختلف و تولید نظریه در این حوزه شکل گرفته است. وی با اشاره به فعالیت گروه‌های علمی پژوهشکده در حوزه‌های مبانی نظری جنسیت، فقه و حقوق، مطالعات اجتماعی و روان‌شناسی، به تبیین گستره موضوعات مورد مطالعه در این مجموعه پرداخت. وی همچنین به ظرفیت‌های علمی و انتشاراتی پژوهشکده، از جمله انتشار بیش از ۵۰ عنوان کتاب فارسی، هفت عنوان کتاب ترجمه، دو نشریه تخصصی «حورا» و «مطالعات جنسیت و خانواده» و برخورداری از کتابخانه‌ای جامع و بانک دیجیتال منابع تخصصی حوزه زن و خانواده اشاره کرد. برگزاری همایش بین‌المللی «خانواده مقاوم»، نشست‌های علمی و اجرای دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی برای مخاطبان داخلی و بین‌المللی، از دیگر فعالیت‌هایی بود که وی به آن پرداخت. عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در ادامه، با تأکید بر ضرورت بازنمایی و اطلاع‌رسانی دقیق درباره دستاوردهای زنان ایرانی، اظهار داشت که بخش مهمی از تحولات و پیشرفت‌های زنان در جمهوری اسلامی ایران، به دلیل ضعف در اطلاع‌رسانی، هم در سطح داخلی و هم در عرصه بین‌المللی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. به اعتقاد وی، شناخت روند رشد و تغییرات جایگاه زنان، خود موضوعی مهم برای پژوهش و تحلیل است و مقایسه وضعیت کنونی با دوره پیش از انقلاب می‌تواند ابعاد این تحولات را روشن‌تر سازد.

دکتر شریف در تبیین وضعیت زنان، با بهره‌گیری از شاخص‌های مرتبط با عدالت جنسیتی و پیشرفت زنان، هفت محور آموزش، سلامت، نوآوری، ورزش، رهبری و مرجعیت، رفاه و فرهنگ را مورد بررسی قرار داد. در حوزه آموزش، وی به افزایش نرخ سواد زنان ۱۰ تا ۴۹ سال به بیش از ۹۶ درصد، تشکیل ۵۲ درصد جمعیت دانشجویی کشور از سوی زنان و سهم ۴۶ درصدی آنان در جمعیت دانشجویان دوره دکتری اشاره کرد. همچنین به گفته وی، حدود ۶۲ درصد نیروی آموزشی کشور را زنان تشکیل می‌دهند و سهم آنان در مراتب علمی دانشگاهی نیز روندی افزایشی داشته است. شریف با اشاره به افزایش تعداد استادان تمام زن از ۹۲۹ نفر در سال ۲۰۱۷ به ۱۱۹۷ نفر در سال ۲۰۲۵، رشد حضور زنان در میان دانشمندان پراستناد جهان را نیز از تحولات قابل توجه این حوزه دانست؛ به‌گونه‌ای که تعداد زنان در جمع یک درصد دانشمندان پراستناد برتر جهان از ۸۱ نفر به ۱۷۷ نفر رسیده است. وی در بخش سلامت، افزایش امید به زندگی زنان در ایران به حدود ۷۸ سال و سهم قابل توجه آنان در تخصص‌ها و فوق‌تخصص‌های پزشکی را از شاخص‌های مهم پیشرفت برشمرد. در حوزه نوآوری نیز به سهم ۲۵ درصدی زنان در مدیریت و راهبری شرکت‌های دانش‌بنیان، حضور ۲۴ درصدی آنان در آزمایشگاه‌های شبکه فناوری‌های راهبردی و سهم ۲۴ درصدی زنان از مخترعان کشور اشاره کرد. شریف همچنین با اشاره به حضور زنان ایرانی در عرصه ورزش، به‌ویژه در حوزه‌های مربیگری، داوری و ورزش پارالمپیک، این عرصه را از جلوه‌های مهم مشارکت و نقش‌آفرینی زنان دانست. وی در حوزه مدیریت و رهبری نیز به گسترش حضور زنان در سطوح مختلف مدیریتی، شوراهای عالی و مجامع ملی اشاره کرد و از فعالیت ۳۷۱۴ دهیار زن در کشور و آموزش حدود هشت هزار زن در حوزه مدیریت و راهبری خبر داد.
عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در تشریح شاخص رفاه، به برنامه‌های حمایت از زنان روستایی و عشایری، فعالیت ۴۲۰۰ صندوق خرد اعتباری و عضویت بیش از ۶۰ هزار زن روستایی در دو هزار تعاونی روستایی و عشایری اشاره کرد. در حوزه فرهنگ نیز رشد ۱۱۲.۳ درصدی جامعه نویسندگان و مترجمان زن در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ را در مقایسه با رشد ۳۵.۶ درصدی مردان، از نشانه‌های افزایش سهم زنان در تولید دانش و شکل‌گیری نظام اندیشه‌ای کشور دانست. وی در ادامه، با اشاره به آسیب‌های واردشده به زنان در شرایط جنگ و ضرورت مطالعه پیامدهای انسانی و اجتماعی آن، تأکید کرد که بررسی وضعیت زنان در شرایط بحران و جنگ نیز باید در زمره موضوعات پژوهشی حوزه زنان و خانواده قرار گیرد. دکتر شریف در جمع‌بندی سخنان خود، مهم‌ترین تحول در وضعیت زنان ایرانی را گذار از حضور کمی به سمت مرجعیت و تأثیرگذاری در عرصه‌های مختلف دانست. به گفته وی، مجموعه شاخص‌های ارائه‌شده نشان‌دهنده تغییری کیفی در جایگاه زنان و گسترش نقش‌آفرینی آنان در ساختارهای علمی، اقتصادی، مدیریتی و فرهنگی کشور است؛ تحولی که ضرورت مستندسازی، تحلیل و بازتاب دقیق آن در سطح ملی و بین‌المللی را دوچندان می‌کند.

مواجهه جمهوری اسلامی ایران با مسائل زنان در عرصه بین‌الملل، پیش از آنکه حقوقی باشد، مفهومی و تمدنی است
در ادامه این نشست صمیمی، خانم دکتر فریبا علاسوند، عضو هیئت علمی پژوهشکده، ضمن ابراز خرسندی از شکل‌گیری این تعامل میان پژوهشکده و دانشکده وزارت امور خارجه، بر ضرورت آشنایی دانشجویان و کارشناسان آینده دستگاه دیپلماسی با مبانی نظری و تحولات بین‌المللی حوزه زنان و خانواده تأکید کرد و این نشست را زمینه‌ای برای آغاز همکاری‌های علمی و تخصصی بیشتر دانست. وی با اشاره به اهمیت دسترسی به منابع معتبر و مطالعات تخصصی در این حوزه، چند اثر پژوهشی پژوهشکده را به‌عنوان منابعی کاربردی برای فعالیت کارشناسی و دیپلماتیک معرفی کرد. از جمله این آثار، کتابی درباره اسناد بین‌المللی مرتبط با زنان بود که با رویکردی تحلیلی و انتقادی، اسناد مهم این حوزه را بررسی کرده و در مقدمه آن، ردپای نگرش استعماری در حقوق زنان و خانواده تبیین شده است. وی همچنین کتاب «عدالت جنسیتی» را معرفی کرد که به بررسی تبار مفهومی عدالت جنسیتی، مبانی شکل‌گیری آن و نقد ورود این اصطلاح به اسناد داخلی و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. به گفته علاسوند، نقد یک مفهوم در عرصه بین‌المللی باید با ارائه مفهوم جایگزین و تبیین مبانی نظری آن همراه باشد. کتاب «خانواده‌گرایی در گستره جهانی» از دیگر آثاری بود که وی معرفی کرد. این کتاب با هدف شناسایی اشخاص، نهادها و ساختارهای دولتی فعال در حمایت از نگرش خانواده‌محور در کشورهای آمریکا، اروپا و اقیانوسیه تدوین شده و می‌تواند به‌عنوان ابزاری کارشناسی برای شناسایی ظرفیت‌های همکاری و ارتباطات بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد.

ضرورت شناخت نزاع مفهومی در عرصه بین‌المللی
بخش محوری سخنان دکتر علاسوند به تبیین ماهیت مواجهه جمهوری اسلامی ایران با گفتمان‌های مسلط بین‌المللی در حوزه زنان اختصاص داشت. وی با اشاره به سال‌ها تجربه حضور و فعالیت در عرصه‌های بین‌المللی اظهار کرد که مسئله اصلی ایران در مواجهه با جریان‌های بین‌المللی، صرفاً اختلافات حقوقی نیست، بلکه ریشه در یک نزاع تاریخی، تمدنی و مفهومی دارد. به اعتقاد وی، چنانچه نظام مفهومی و مبانی نظری این مواجهه به‌درستی در داخل کشور فهم و تبیین نشود، مباحث به سطح منازعات حقوقی محدود خواهد شد و امکان دفاع مؤثر از دیدگاه‌های نظری فراهم نمی‌شود. وی برای تبیین این مسئله، به سیر تحول مفهوم جنسیت در ادبیات آکادمیک غرب اشاره کرد و توضیح داد که این مفهوم در ابتدا با هدف بازنگری در کلیشه‌های فرهنگی و اجتماعی درباره زن و مرد مطرح شد، اما در روند تحولات نظری، به‌تدریج از جنس زیستی فاصله گرفت و به مفهومی مبتنی بر تمایلات و خودتعریفی فردی تبدیل شد. علاسوند با تأکید بر اهمیت شناخت این تحولات، تصریح کرد که مفهوم جنسیت در ادبیات داخلی و مفهوم «جندر» در گفتمان بین‌المللی لزوماً معنای یکسانی ندارند و استفاده از معادل‌های ظاهراً مشابه، بدون توجه به مبانی نظری و تحولات مفهومی، می‌تواند موجب خطای تحلیلی و سیاستی شود. وی همچنین با اشاره به نقش مفاهیم در شکل‌دهی به اسناد بین‌المللی، خاطرنشان کرد که بسیاری از مناقشات موجود در این اسناد، در سطح واژگان و مفاهیم جریان دارد. از این منظر، حضور کارشناسان ایرانی در مجامع بین‌المللی، بدون تسلط بر مبانی نظری و سیر تحول مفاهیم، نمی‌تواند به دفاع مؤثر از دیدگاه‌های جمهوری اسلامی ایران منجر شود. علاسوند در ادامه، با اشاره به جایگاه گفتمان‌های فمینیستی و جریان‌های چپ‌گرای سیاسی در ساختار سازمان ملل متحد و نهادهای بین‌المللی، بر ضرورت شناخت دقیق جریان‌های فکری مؤثر بر تدوین اسناد و سیاست‌های جهانی تأکید کرد. وی همچنین یادآور شد که در اندیشه اسلامی، حمایت‌های ویژه از زنان و توجه به شرایط خاص آنان دارای مبانی تاریخی و حقوقی است و نباید این رویکرد را با برداشت‌های رایج از تبعیض مثبت در گفتمان‌های بین‌المللی یکسان تلقی کرد.

ضرورت تقویت ظرفیت کارشناسی ایران در دیپلماسی زنان و خانواده
عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، یکی از مسائل مهم در فعالیت‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران را کمبود کارشناسانی دانست که به‌طور هم‌زمان از دانش تخصصی حوزه زنان و خانواده، تسلط زبانی و توانمندی حضور در مجامع سیاسی و حقوقی بین‌المللی برخوردار باشند. وی با اشاره به تجربه حضور در برخی نشست‌های بین‌المللی، از جمله مجامع حقوق بشری، اظهار کرد که گاهی نمایندگان کشورها با وجود برخورداری از دانش زبانی یا تجربه دیپلماتیک، از تخصص کافی در مطالعات زنان و خانواده برخوردار نیستند و این مسئله ظرفیت دفاع نظری و کارشناسی کشور را محدود می‌کند. وی همچنین بر ضرورت بهره‌گیری از شبکه‌های علمی و ارتباطی با دانشگاهیان و شخصیت‌های خانواده‌گرا در کشورهای مختلف تأکید کرد و توضیح داد که پژوهشکده در این زمینه، ارتباطاتی با محققان داخلی و خارجی ایجاد کرده و در قالب نشست‌ها و وبینارهای علمی از ظرفیت آنان بهره می‌گیرد. به گفته وی، بخش عربی این ارتباطات از ظرفیت گسترده‌تری برخوردار است و توسعه این ساختار در برنامه راهبردی پژوهشکده نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ هرچند گسترش فعالیت‌های بین‌المللی به نیروی انسانی متخصص و منابع مالی نیاز دارد. دکتر علاسوند همچنین با اشاره به تجربه همکاری‌های بین‌المللی پژوهشکده، به نقش این مجموعه در برگزاری اجلاس وزرای زن کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ اشاره کرد. وی تدوین سند تهران با موضوع زنان و اقتصاد و مشارکت در تهیه منشور حقوق و مسئولیت‌های زن مسلمان را از جمله این فعالیت‌ها برشمرد و بر اهمیت پیگیری و ارجاع‌دهی به اسناد تولیدشده در مجامع بین‌المللی تأکید کرد.

پیوند پژوهش، سیاست‌گذاری و دیپلماسی عمومی
علاسوند در بخش دیگری از سخنان خود، بر ضرورت تقویت ارتباط میان نهادهای پژوهشی و دستگاه‌های اجرایی و سیاست‌گذار تأکید کرد و با اشاره به تجربه همکاری پژوهشکده با برخی نهادها در دوره‌های مختلف، خاطرنشان کرد که پژوهش‌های حوزه زنان و خانواده باید از پیوست سیاستی برخوردار باشند و یافته‌های علمی بتوانند در فرایند قانون‌گذاری و تصمیم‌سازی مورد استفاده قرار گیرند. وی به فعالیت‌های پژوهشکده در بررسی موضوعاتی همچون امنیت زنان، آموزش جنسی، پوشش و حجاب و قوانین خانواده اشاره کرد و توضیح داد که در این مجموعه، موضوعات از منظرهای مختلف علمی بررسی می‌شوند و تلاش بر این است که حتی دیدگاه‌های متفاوت نیز در فرایند گفت‌وگو و بررسی نظری مورد توجه قرار گیرند. همکاری با مرکز پژوهش‌های مجلس و کمیسیون‌های مرتبط شورای عالی انقلاب فرهنگی از دیگر زمینه‌هایی بود که وی به آن اشاره کرد. وی همچنین با تأکید بر اهمیت حضور فعال در عرصه دیپلماسی عمومی، پیشنهاد کرد دانشجویان و دانش‌آموختگان دانشکده وزارت امور خارجه، در کنار مسیر حرفه‌ای و اداری خود، یک مسیر علمی و ارتباطی نیز در حوزه زنان و خانواده تعریف کنند و با بدنه دانشگاهی و فرهنگی کشورهای مختلف وارد تعامل شوند. علاسوند تقویت همکاری میان پژوهشکده زن و خانواده، دانشکده وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات وزارت امور خارجه و اداره کل زنان و حقوق بشر این وزارتخانه را ضروری دانست و پیشنهاد کرد زمینه تدوین نقشه راه مشترک همکاری‌های علمی، آموزشی و پژوهشی فراهم شود. وی همچنین بر ضرورت گنجاندن مباحث تخصصی زنان و حقوق بشر در دوره‌های آموزشی پیش از اعزام دیپلمات‌ها، سفرا و کارشناسان تأکید کرد.

توجه به ابعاد زنانه جنگ؛ زمینه‌ای برای پژوهش و تحلیل
موضوع زنان و مناقشات مسلحانه از دیگر محورهای سخنان دکتر علاسوند بود. وی با اشاره به توجه پژوهشکده به مسئله زنان و جنگ، از مقاله خود با عنوان «ابعاد زنانه جنگ» یاد کرد و توضیح داد که بررسی وضعیت زنان در جنگ نباید صرفاً به نقش آنان به‌عنوان قربانی محدود شود، بلکه باید ابعاد مختلف حضور زنان به‌عنوان روایتگر و حماسه‌ساز نیز مورد توجه قرار گیرد. وی این موضوع را از زمینه‌های مهم پژوهش در مطالعات زنان و خانواده دانست. در پایان این نشست، دکتر علاسوند با ابراز امیدواری نسبت به تداوم تعاملات علمی با دانشکده وزارت امور خارجه، بر ظرفیت بالای همکاری‌های مشترک در زمینه برگزاری کارگاه‌های تخصصی، نشست‌های علمی، همکاری استادان و دانشجویان در تدوین پایان‌نامه‌ها و توسعه فعالیت‌های بین‌المللی تأکید کرد. وی تربیت نسل جدیدی از زنان متخصص، آگاه و علاقه‌مند به مسائل زنان و خانواده را از ظرفیت‌های مهم آینده کشور دانست و ابراز امیدواری کرد که این تعاملات به شکل‌گیری همکاری‌های مستمر و مؤثر منجر شود.

پس از پایان این نشست، اساتید و دانشجویان از کتابخانه پژوهشکده زن و خانواده بازدید کرده و با آثار موجود در حوزه زن و خانواده بیش از پیش آشنا شدند.