تاریخ انتشار: 1405/08/30
نشست علمی «تحلیل تازههای نشر حوزه زن و خانواده» با محوریت «اخلاق و جنسیت» در پژوهشکده زن و خانواده برگزار شد. در این نشست، چهار ارائه علمی و تحلیلی، ابعاد مختلف نسبت اخلاق و جنسیت را از منظر الهیات مقاومت، اخلاق فمینیستی، اخلاق عرفانی و مطالعات مردمنگارانه دین بررسی کردند.
اخلاق و جنسیت در تازههای نشر
این برنامه در ششمین سال برگزاری سلسله نشستهای «تحلیل تازههای نشر حوزه زن و خانواده» برگزار شد. هدف این نشستها، بررسی تحولات حوزه مطالعات زن و خانواده از خلال آثار علمی منتشرشده و توجه به روندهای فکری و پژوهشی در این زمینه است. در دورههای گذشته، آثار تألیفی و ترجمهشده منتشرشده در ایران و بخشی از کتابهای ترجمهنشده مورد بررسی قرار گرفته بود؛ اما در برنامه امسال، مقالات علمی نیز به دامنه بررسیها افزوده شد. همچنین، بهمنظور بررسی دقیقتر و تخصصیتر آثار، موضوعات نشستها به حوزههای دانشی مشخص تقسیم شده است.
عاملیت زنان در الهیات مقاومت؛ توحید بهمثابه مبنای کنش اخلاقی
پروفسور لگنهاوسن در نخستین ارائه نشست با عنوان «عاملیت زنان و الهیات مقاومت»، به تبیین نسبت میان توحید، مقاومت و فاعلیت زنان پرداخت. محور اصلی سخنان او این بود که مسئله زنان را نباید صرفاً از منظر حقوق و حمایت از آنان بررسی کرد، بلکه باید به ظرفیت کنشگری، مسئولیت و نقش فعال زنان در عرصههای مختلف زندگی فردی و اجتماعی توجه داشت. ایشان بحث خود را از مفهوم توحید و عبارت «لا اله الا الله» آغاز کرد و توضیح داد که توحید صرفاً یک آموزه نظری و اعتقادی نیست. معنای عملی توحید، نفی هر آن چیزی است که میان انسان و خداوند حائل میشود یا مانع انجام عمل صالح و تحقق تواناییهای انسانی است. از این منظر، بتها تنها به مصادیق ظاهری و تاریخی محدود نیستند، بلکه هر عامل درونی یا بیرونی که انسان را از فاعلیت و توانمندی خود بازدارد، میتواند در شمار موانع توحیدی قرار گیرد. لگنهاوزن با تکیه بر این مبنا، نگاه صرفاً حقمحور به مسئله زنان را مورد نقد قرار داد. به اعتقاد او، اگر زنان صرفاً بهعنوان افرادی در معرض تضییع حقوق و نیازمند حمایت دیگران در نظر گرفته شوند، بخش مهمی از حقیقت وجودی و ظرفیت آنان نادیده گرفته میشود. در چنین رویکردی، زن در موقعیت فردی منفعل قرار میگیرد که دیگران باید از حقوق او دفاع کنند؛ در حالی که در الهیات مقاومت، زنان همچون مردان فاعلاند و در برابر ظلم و سلطه مسئولیت دارند. وی تأکید کرد که تعهد به توحید با پذیرش ساختارهایی که مانع عاملیت زنان میشوند، سازگار نیست. بنابراین، مقابله با این موانع تنها مطالبهای اجتماعی یا حقوقی نیست، بلکه از مبانی اعتقادی و اخلاقی سرچشمه میگیرد. از این منظر، مقاومت در برابر سلطه و تلاش برای رفع موانع فاعلیت زنان، بخشی از وظیفه توحیدی انسان است.
مقاومت؛ کنشی فردی و جمعی
یکی دیگر از محورهای مهم ارائه، تبیین بعد اجتماعی توحید و شهادت بود. لگنهاوسن توضیح داد که شهادت صرفاً یک امر قلبی و فردی نیست، بلکه دربردارنده کنشی جمعی است؛ انسانها در کنار یکدیگر در برابر سلطه و ظلم میایستند و از کسانی که امکان دفاع از خود را ندارند، حمایت میکنند. او در همین زمینه به مفهوم «جهاد کبیر» در قرآن و تفسیر آیتالله خامنهای از آیه ۵۲ سوره فرقان اشاره کرد. به گفته او، در حالی که بسیاری از مفسران، جهاد کبیر را به جهاد با قرآن تفسیر کردهاند، در تقریری که او از دیدگاه آیتالله خامنهای ارائه کرد، این مفهوم بر مقاومت و نپذیرفتن خواستهها و روایتهای جبهه انکار و سلطه تأکید دارد. لگنهاوسن در ادامه، به نقش زنان در انقلاب اسلامی پرداخت و با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره)، مشارکت زنان در انقلاب را تکلیفی مشترک برای زنان و مردان دانست. او همچنین تأکیدات آیتالله خامنهای درباره نقش زنان را مورد توجه قرار داد و گفت که فعالیت زنان نباید تنها به نقش مادری و همسری محدود شود؛ بلکه زنان میتوانند در عرصههای فکری، علمی، سیاسی و راهبردی نیز نقشآفرین باشند. از دیگر موضوعات مورد اشاره در این بخش، مفهوم «جهاد تبیین» بود. لگنهاوسن این عرصه را زمینهای برای کنشگری مشترک زنان و مردان در برابر روایتهای نادرست از حوادث و مسائل سیاسی و اجتماعی دانست؛ کنشی که در آن افراد با تکیه بر ارزشها و اعتقادات خود، روایت و قرائت خویش را بیان میکنند.
فاعلیت الهی و چهار عرصه مقاومت
بخش دیگری از سخنان لگنهاوسن به بحث فاعلیت الهی در اندیشه ملاصدرا اختصاص داشت. او با اشاره به مفهوم تجلی و افاضه وجود، توضیح داد که برای فهم فاعلیت الهی نباید صرفاً از الگوی کنش انسانی و عقلانیت ابزاری استفاده کرد، بلکه باید آثار و جلوههای الهی در عالم را مورد توجه قرار داد. بر این اساس، غایت کنش اخلاقی انسان صرفاً رسیدن به یک هدف فردی یا اجتماعی نیست، بلکه باید در جهت هماهنگی با فاعلیت الهی و ظهور صفاتی مانند حکمت، عدالت و رحمت در جامعه باشد. از این منظر، زنان و مردان با کنش مشترک خود میکوشند این صفات را در عرصههای مختلف زندگی اجتماعی متجلی کنند. لگنهاوسن در ادامه، چهار عرصه مقاومت را مطرح کرد:
مقاومت در ساحت فردی: مقابله با نفس و موانع درونی؛
مقاومت در خانواده: مقابله با ظلم و تلاش برای شکلگیری آرمانهای اخلاقی در زندگی خانوادگی؛
مقاومت در عرصه اقتصادی: استفاده از ظرفیتها و شبکههای اجتماعی، بهویژه شبکههای زنانه، برای کمک به خانوادهها و تأمین نیازهای آنان؛
مقاومت در عرصه سیاسی و اجتماعی: حضور فعال و مشترک زنان و مردان در برابر سلطه و ظلم.
ایشان با اشاره به مشاهدات خود از حضور مردم و زنان در تجمعات و صحنههای اجتماعی، بر نقش زنان در مقاومت اجتماعی تأکید کرد و آنان را صرفاً نمادهایی برای حمایت از مردان ندانست؛ بلکه زنان را کنشگرانی در عرصههای فکری، علمی، اجتماعی و سیاسی معرفی کرد.
اخلاق فمینیستی و مسائل معاصر؛ از اخلاق مراقبت تا عدالت جنسیتی و اخلاق فناوری
دکتر محمدسعید عبداللهی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در بخش دوم نشست، گزارشی تحلیلی از کتاب «اخلاق فمینیستی؛ درآمدی بر مفاهیم بنیادین و مسائل معاصر» ارائه کرد. این کتاب که در زمان برگزاری نشست به زبان انگلیسی منتشر شده و ترجمه فارسی آن در دسترس نبود، مجموعهای از مباحث نظری و مسائل معاصر در حوزه اخلاق فمینیستی را در قالب ۱۷ فصل و در دو بخش کلی نظریه و روششناسی و مسائل معاصر سامان داده است. وی در معرفی کتاب توضیح داد که نویسندگان آن تلاش کردهاند مباحث اخلاقی را از سطح مباحث انتزاعی فلسفی فراتر ببرند و به مسائل واقعی و تجربههای زیسته زنان در عرصههای مختلف زندگی پیوند دهند. در این اثر، نظریههای اخلاقی کلاسیک، از جمله آرای کانت و جان استوارت میل، از منظر اخلاق فمینیستی بازخوانی شدهاند و در کنار آن، موضوعات جدیدتری همچون اخلاق مراقبت، معرفتشناسی، آزادی، خودمختاری، عدالت زیستمحیطی، اخلاق زیستی، بدن، تولیدمثل، رسانه و فناوری مورد بررسی قرار گرفتهاند.
بازخوانی مفاهیم اخلاقی از منظر تجربه زنان
یکی از محورهای مهم کتاب، اخلاق مراقبت و نحوه توزیع مسئولیتهای ناشی از آن در جامعه است. عبداللهی توضیح داد که در این رویکرد، پرسش تنها این نیست که مراقبت چه ارزش اخلاقی دارد، بلکه باید بررسی شود چه کسی مسئول مراقبت است، چه کسانی از آن بهره میبرند و هزینههای آن بر دوش چه کسانی قرار میگیرد. در این چارچوب، این مسئله مطرح میشود که چرا مراقبت غالباً بهعنوان وظیفهای زنانه تلقی شده است؛ در حالی که میتوان آن را فعالیتی اجتماعی و مشترک دانست. از این منظر، توزیع نابرابر مسئولیت مراقبت و تحمیل بخش عمده آن بر زنان، یکی از موضوعات مهم در تحلیل اخلاقی روابط اجتماعی است. کتاب همچنین به مباحث معرفتشناسی فمینیستی، تفاوت تجربههای انسانی و نسبت میان جهانشمولی و تفاوتهای فرهنگی میپردازد. در حوزه آزادی و خودمختاری نیز مسئله این است که عاملیت زنان را چگونه باید در شرایطی فهم کرد که با محدودیتها و ساختارهای سلطه مواجهاند. از دیگر موضوعات مطرحشده در کتاب، عدالت زیستمحیطی و نسبت میان سلطه جنسیتی و سلطه بر طبیعت است. در این بخش، پیوند میان شکلهای مختلف سلطه و تبعیض مورد توجه قرار میگیرد. همچنین، مباحثی درباره عواطف و انگیزههای اخلاقی، اخلاق زیستی، بدن، تولیدمثل و اختیار زنان مطرح شده است.
اخلاق رسانه و فناوری؛ توجه به مسائل نوپدید
ایشان در ادامه به فصلهای مرتبط با اخلاق ارتباطات و رسانه اشاره کرد. در این بخش، موضوعاتی مانند نسبت گفتار و سکوت، عدالت رسانهای و چگونگی بازنمایی تجربههای زنان بررسی میشود. اخلاق فناوری نیز از مباحث جدیدتر کتاب است. یکی از محورهای این بخش، سوگیریهای جنسیتی در الگوریتمهای هوش مصنوعی و امکان بازتولید تبعیض از طریق نظامهای فناورانه است. همچنین، عدالت بدن، حقوق اجتماعی، فمینیسم فراملی و عدالت جهانی از دیگر موضوعات مطرحشده در اثر به شمار میروند. عبداللهی در کنار معرفی کتاب، نقدی نیز بر برخی صورتبندیهای اخلاق فمینیستی مطرح کرد. به گفته او، نویسندگان کتاب میکوشند تجربههای زنان را از حاشیه مباحث فلسفی به متن گفتوگوهای اخلاقی بیاورند؛ با این حال، این پرسش همچنان مطرح است که آیا اخلاق فمینیستی خود ممکن است به روایتی مسلط تبدیل شود و تجربه زنان فقیر یا زنان جوامع غیرغربی را به حاشیه براند؟ به بیان دیگر، چه کسانی نماینده تجربههای متنوع زنان هستند و چگونه میتوان از شکلگیری یک روایت واحد و مسلط درباره زنان جلوگیری کرد؟
رنج و روایتهای کتاب مقدس؛ گفتوگو با پروفسور النورا استامپ
بخش دیگر ارائه عبداللهی به معرفی کتاب «دانههای گندم: رنج و روایتهای کتاب مقدس» اثر پروفسور النورا استامپ اختصاص داشت. این کتاب با بهرهگیری از روایتهای کتاب مقدس، به بررسی مسائل فلسفی و الهیاتی مرتبط با رنج، شر، عشق و معرفت میپردازد. عبداللهی توضیح داد که استامپ در این اثر، روایتهای دینی را صرفاً متونی برای انتقال آموزههای اعتقادی نمیداند، بلکه از آنها برای طرح و بررسی مسائل فلسفی و الهیاتی بهره میگیرد. یکی از مباحث مهم کتاب، روایت ایوب و مفهوم «معرفت شخص دوم» است؛ معرفتی که از طریق رابطه مستقیم، حضور، عشق و اعتماد حاصل میشود و با معرفت گزارهای تفاوت دارد. روایت شمشون و شر خودویرانگر، داستان ابراهیم، روایت مریم بیتعنیا و موضوعاتی مانند شرم، پذیرش و شفا، وسوسههای مسیح و نسبت رنج و عشق خداوند نیز از دیگر مباحث کتاب معرفی شد. یکی از وجوه قابل توجه این اثر، حساسیت نویسنده به مسئله جنسیت در خوانش روایتهای کتاب مقدس است. استامپ خود را فمینیست نمیداند، اما برخی تفسیرهای مردسالارانه از متون دینی را نقد میکند؛ از جمله خوانشهایی که نقش زنان را در روایتهای دینی کمرنگ کرده یا شهادت آنان را نادیده گرفتهاند. او همچنین به دیدگاههایی میپردازد که دلبستگیهای خاص و بدنمند، از جمله پیوندهای خانوادگی و عاطفی، را مانعی برای نزدیکی انسان به خدا تلقی میکنند. در مقابل، استامپ بر اهمیت بدن، خانه، مادری و عشقهای خاص تأکید میکند؛ هرچند چارچوب الهیاتی خود را در محدوده باورهای سنتی مسیحی حفظ میکند. از این رو، نقدهای او بیشتر ناظر به شیوه تفسیر متون و روایتهای دینی است و نه ارائه یک نظام فمینیستی مستقل و منسجم. در پایان این بخش، دکتر عبداللهی در گفتوگویی با پروفسور استامپ این پرسش را مطرح کرد که آیا رنج برای دستیابی به برخی خیرات و کمالات انسانی ضرورت دارد یا تنها یکی از مسیرهای ممکن است. پاسخ استامپ با اشاره به نظریه هبوط و طرح دو احتمال آغاز شد، اما متن گفتوگوی در دسترس پیش از تکمیل پاسخ پایان مییابد؛ بنابراین، صورت کامل پاسخ در گزارش حاضر بازسازی نشده است.
انسیت و جنسیت در اخلاق عرفانی؛ خوانش عبدالرزاق کاشانی از ابنعربی
دکتر سیداحمد فاضلی، عضو هیئت علمی گروه فلسفه اخلاق دانشگاه قم، در بخش سوم نشست با عنوان «انسیت و جنسیت؛ خوانش عبدالرزاق کاشانی از ابنعربی» به بررسی جایگاه جنسیت در منظومه اخلاق عرفانی پرداخت. وی در آغاز، بر ضرورت توجه به تفاوت دستگاه مفهومی اخلاق عرفانی با اخلاق فلسفی تأکید کرد. از نظر او، برای فهم نظریههای اخلاقی در سنت عرفانی نمیتوان بدون توجه به مبانی و اصطلاحات خاص این سنت، مفاهیم اخلاق فلسفی را بر آنها تحمیل کرد. به همین دلیل، بررسی نسبت جنسیت و فضیلت در اندیشه عبدالرزاق کاشانی نیازمند شناخت مبانی انسانشناختی و اخلاقی این دستگاه فکری است.
سه محور ماهیت، هویت و فضیلت
ایشان در تبیین دیدگاه کاشانی، سه محور ماهیت، هویت و فضیلت را مورد توجه قرار داد. او با مرور تحول مفهوم فضیلت در سنت اخلاق اسلامی، به تفاوت میان تقریرهای مبتنی بر اعتدال قوای نفس و تقریرهایی اشاره کرد که در آنها مفاهیمی همچون وحدت، شرافت و توحید جایگاه محوری پیدا میکنند. در سنت اخلاقی، فضیلت در برخی تقریرها با اعتدال قوای نفس و قرار گرفتن هر قوه در جایگاه مناسب خود توضیح داده شده است؛ اما در تقریرهای بعدی، از جمله در مباحث مرتبط با توحید، فضیلت به مفاهیمی فراتر از اعتدال نفس پیوند میخورد. فاضلی در این زمینه به دیدگاههایی در سنت اخلاق اسلامی، از جمله آرای خواجه نصیر، ملاصدرا و علامه طباطبایی اشاره کرد. در این چارچوب، توحید صرفاً یک باور ذهنی یا گزاره اعتقادی نیست، بلکه باید در ساحتهای مختلف وجود انسان ظهور پیدا کند. فاضلی با تبیین ساختار سهگانه روح، قلب و نفس در خوانش کاشانی، توضیح داد که توحید در ساحت روح، محبت در ساحت قلب و اعتدال در ساحت نفس ظهور مییابد. این سه ساحت از یکدیگر جدا نیستند و در پیوند با یکدیگر معنا پیدا میکنند؛ با این حال، نباید یکی از آنها را به دیگری فروکاست. بنابراین، برای فهم فضیلت در این دستگاه فکری باید همزمان به جایگاه توحید، محبت و اعتدال در مراتب وجود انسان توجه کرد.
زنانگی در پیوند با محبت و ساحت قلب
یکی از محورهای اصلی ارائه، تبیین نسبت زنانگی با ساحت قلب و محبت بود. در خوانش عبدالرزاق کاشانی که فاضلی آن را توضیح داد، زنانگی در تقابل با مردانگی تعریف نمیشود، بلکه با ساحت قلب و محبت نسبت پیدا میکند و میتوان آن را جلوهای از ظهور فضیلت توحیدی در این ساحت دانست. این تبیین به معنای اختصاص محبت به زنان یا محدود کردن فضیلت به ویژگیهای جنسیتی نیست؛ بلکه بحث درباره جایگاه محبت در ساختار وجود انسان و نسبت آن با توحید است. محبت حقیقی در این چارچوب با مقام قلب و حقیقت توحیدی پیوند دارد و از سطح گرایشهای معمول و عواطف متعارف فراتر میرود. دکتر فاضلی برای توضیح این مسئله، به تفاوت میان حرکت محاسبهگرانه و استدلالی با حرکت مبتنی بر کشش قلبی و محبت اشاره کرد و با استفاده از ابیاتی از مولوی نشان داد که استدلال و محاسبه، هرچند در جای خود اهمیت دارند، بهتنهایی تمام حقیقت فضیلت را تشکیل نمیدهند. در ادامه، او به تفسیر کاشانی از سوره کهف و رساله «تشریقات» نیز اشاره کرد و از این طریق، نسبت میان سلوک انسان، مراتب وجود و جایگاه فضیلت را در این سنت عرفانی توضیح داد.
معرفی کتاب "جلوه و جمال؛ مناظرهای در مقام زن"
در مدخل این بخش، کتاب «جلوه و جمال؛ مناظرهای در مقام زن» نوشته دکتر عبدالرضا مظاهری نیز معرفی شد. این اثر با استفاده از قالب گفتوگومحور و روایت تمثیلی، به بررسی مسئله زن و جنسیت میپردازد. در توضیح این کتاب، به گفتوگویی میان همسر مولانا و دختر یکی از شخصیتها و نیز به طرح مسئله جنسیت در افقی فرازمانی اشاره شد؛ از جمله تمثیل ملاقات آدم و حوا در مکه.
سیاست پارسایی؛ عاملیت زنان مسلمان در چارچوب اخلاق دینی
دکتر طاهره حبیبی، مترجم کتاب «سیاست پارسایی؛ احیای اسلامی و سوژه فمینیستی» اثر صبا محمود، در بخش چهارم نشست به معرفی و تحلیل مبانی نظری و یافتههای این اثر پرداخت. حبیبی در معرفی کتاب توضیح داد که صبا محمود از چهرههای شناختهشده در حوزه فلسفه اخلاق، فلسفه سیاسی، مطالعات جنسیت و مطالعات فمینیستی و پسااستعماری است. کتاب «سیاست پارسایی» حاصل پژوهشی مردمنگارانه درباره جنبش احیای اسلامی در قاهره در دهه ۱۹۹۰ است؛ جنبشی که در بستر گسترش جریانهای احیای اسلامی شکل گرفت و هدف آن بازسازی سبک زندگی و اخلاق اسلامی در جامعه بود. تمرکز اصلی پژوهش بر جنبش دعوت زنان در مساجد قاهره قرار دارد. زنانی از طبقات اجتماعی مختلف در جلسات تفسیر قرآن، روایت و آموزش اخلاقی شرکت میکردند و در پی آن بودند که آموزههای دینی را در زندگی فردی و اجتماعی خود به کار گیرند. این جنبش برخلاف برخی جریانهای اسلام سیاسی، داعیه کنشگری مستقیم سیاسی نداشت، بلکه بر آموزش دینی، اصلاح اخلاقی و بازسازی شیوه زیست مسلمانان تمرکز میکرد. حبیبی همچنین توضیح داد که صبا محمود در جریان پژوهش خود، علاوه بر مشاهده و مصاحبه با زنان حاضر در این جنبش، در دانشگاه الازهر و نزد شیخ یوسف قرضاوی نیز آموزشهایی دیده بود. از این رو، پژوهش او صرفاً بر مشاهده بیرونی یک جنبش دینی استوار نیست، بلکه با آشنایی نزدیکتر با زمینههای فکری و آموزشی آن همراه است.
نقد پیشفرضهای فمینیسم لیبرال درباره عاملیت زنان
یکی از مهمترین محورهای کتاب، نقد پیشفرضهای فمینیسم لیبرال درباره آزادی و عاملیت زنان مسلمان است. به گفته حبیبی، در برخی رویکردهای فمینیستی، تبعیت زنان از هنجارهای دینی بهعنوان نشانهای از سرکوب، خودآگاهی کاذب یا شستوشوی مغزی تلقی میشود. این برداشت بر تلقی خاصی از آزادی استوار است که در آن، سوژه انسانی موجودی خودآیین فرض میشود که پیش از کنش و مستقل از مناسبات قدرت و ساختارهای اجتماعی، اراده و هویت خود را در اختیار دارد. صبا محمود با بهرهگیری از اندیشههای میشل فوکو و جودیت باتلر، این پیشفرض را به چالش میکشد. در این چارچوب، سوژه پیش از کردارها و مناسبات قدرت وجود مستقل و ازپیشتعیینشدهای ندارد، بلکه در جریان همین کردارها و مناسبات شکل میگیرد. از این منظر، بدن و جنسیت نیز در تحلیل باتلر با فرایندهای زبانی و اجتماعی پیوند دارند. دکتر حبیبی برای روشن شدن تفاوت این رویکردها، به مقایسه اخلاق کانتی و اخلاق ارسطویی پرداخت. در تلقی کانتی، سوژه اخلاقی پیش از فعل و برخوردار از خودآیینی فرض میشود؛ اما در رویکرد ارسطویی، شخصیت اخلاقی از طریق اعمالی شکل میگیرد که بهتدریج به عادت و ملکه تبدیل میشوند. بر همین اساس، در تحلیل صبا محمود، کردارهای دینی و مناسک میتوانند در شکلگیری شخصیت اخلاقی انسان نقش داشته باشند.
عاملیت فراتر از مقاومت آشکار
یکی از نتایج مهم این رویکرد آن است که عاملیت زنان را نباید صرفاً در مقاومت آشکار و مقابله مستقیم با هنجارها جستوجو کرد. گاهی تبعیت از یک هنجار میتواند معنای متفاوتی پیدا کند و حتی زمینهای برای شکلگیری عاملیت باشد. در برخی موارد نیز زن میتواند هنجار دینی را بهصورت واقعی و آگاهانه بپذیرد و از طریق آن، شخصیت اخلاقی خود را شکل دهد؛ بیآنکه هدف او براندازی یا مقابله با آن هنجار باشد. در این چارچوب، مناسک دینی تنها رفتارهایی ظاهری و جدا از باطن انسان نیستند، بلکه میتوانند در شکلگیری تدریجی شخصیت اخلاقی نقش داشته باشند. برای مثال، تمرین خشوع در نماز ممکن است بهتدریج به خصلتی درونی و پایدار تبدیل شود. این تحلیل درباره مناسکی مانند نماز و روزه و نیز احکامی مانند حجاب و ازدواج مطرح میشود. حبیبی تأکید کرد که در تجربه زنانی که صبا محمود مطالعه کرده است، انگیزه اصلی پایبندی به این اعمال، تقوا و رضایت خداوند است.
جنبش پارسایی؛ تجربهای متنوع و فراطبقاتی
وی در ادامه به تنوع اجتماعی و طبقاتی زنان حاضر در جنبش پارسایی اشاره کرد. این جنبش محدود به یک طبقه اجتماعی نبود و زنان از مناطق برخوردار، مرکزی و پایینشهر قاهره در آن حضور داشتند. البته سبک آموزش و شیوه اقناع مبلغان زن متناسب با موقعیت و تجربههای اجتماعی مخاطبان متفاوت بود. در این بخش، دو نمونه از مبلغان زن، حاجی فائزه و امفارث، معرفی شدند. حاجی فائزه بیشتر از رویکردی معارفی و دروندینی بهره میگرفت و در مباحث خود به برداشتهایی درباره امامت جماعت زنان و احکام میپرداخت؛ در حالی که امفارث بیشتر بر تجربه زیسته و آموزش شفاهی تکیه داشت. با وجود تفاوت در شیوه بیان و منابع معرفتی، هر دو در چارچوب منطق دینی فعالیت میکردند.
اخلاق دینی و بازسازی پیوند دین با زندگی اجتماعی
یکی دیگر از مباحث کتاب، نقد برداشت محدود از سکولاریسم بود. در این نگاه، سکولاریسم تنها به معنای جدایی دین از حکومت نیست، بلکه به تفکیک حوزههای مختلف زندگی و محدود شدن دین به بخشی از حیات فردی نیز اشاره دارد. در مقابل، جنبش پارسایی زنان در پی بازسازی پیوند میان دین و عرصههای مختلف زندگی بود. نمونهای که در این زمینه مطرح شد، تلاش برای افزودن یک ساعت نماز به برنامه درسی مدارس دولتی بود؛ اقدامی که نشان میدهد این جنبش به دنبال حضور آموزههای دینی در ساختارهای روزمره زندگی اجتماعی نیز بوده است. ایشان همچنین بر پیوند میان سوژه اخلاقی و سوژه سیاسی در اندیشه صبا محمود تأکید کرد. بر این اساس، کردارهای فردی در خلأ شکل نمیگیرند، بلکه در مناسبات اجتماعی قرار دارند و میتوانند بر نظم اجتماعی تأثیر بگذارند. بنابراین، حتی کنشهایی که در ظاهر فردی و اخلاقیاند، ممکن است پیامدهایی اجتماعی و سیاسی داشته باشند. در بخش پایانی، حبیبی به نقد صبا محمود بر برخی بازنماییهای غربی از زنان مسلمان اشاره کرد. نمونه مورد بحث، استفاده از تصویر زنان برقعپوش در رسانههای غربی برای توجیه جنگ و مداخله در افغانستان بود. از نظر محمود، چنین بازنماییهایی میتوانند تجربه و عاملیت زنان مسلمان را نادیده بگیرند و آنان را صرفاً در جایگاه قربانیانی نیازمند نجات از بیرون قرار دهند. از این منظر، کتاب پژوهشگران فمینیست را دعوت میکند که پیشفرضهای خود درباره آزادی، عاملیت و دینداری زنان را بازنگری کنند و تجربه زنان مسلمان را بهصورت مستقل و با توجه به زمینههای فرهنگی، اجتماعی و دینی آنان مورد مطالعه قرار دهند. در نهایت باید توجه داشت نگاه محمود، هر چند اسلامی است اما از منظر فمینیستی به کارآیی اخلاق در ساخت سوژه زنانه نگاه می کند. در نگاه اسلامی، اخلاق هر چند به امکان های زنانگی توجه دهرد، اما شرط اصلی در ساخت سوژه اخلاقی را، توحید می داند.
اخلاق و جنسیت در تازههای نشر؛ از گفتوگوی مبانی تا اخلاق بهمثابه راهبرد اجتماعی
دکتر زهرا شریف، دبیر نشست، در بخش پایانی به ارائه تحلیلی کلی از تازههای نشر حوزه اخلاق و جنسیت پرداخت و با مقایسه آثار فارسی، کتابهای ترجمهنشده و آثار انگلیسیزبان، برخی تفاوتهای محتوایی و رویکردی این آثار را تشریح کرد. شریف در ابتدای نشست نیز با اشاره به روند ششساله برگزاری برنامه تحلیل تازههای نشر، توضیح داده بود که هدف این برنامه، فهم نظم جنسیتی جامعه ایران و تا حدودی فضای بینالمللی از خلال آثار علمی است. او با اشاره به تغییرات برنامه امسال، افزود که دامنه بررسیها از کتابهای منتشرشده و ترجمهنشده فراتر رفته و مقالات علمی را نیز دربرگرفته است؛ همچنین، در برنامههای آینده امکان بررسی پایاننامهها و دیگر صورتهای نشر علمی نیز مدنظر قرار دارد.
فراتر رفتن از تقابل اندیشه اسلامی و اندیشه غربی
یکی از محورهای اصلی تحلیل شریف، توجه به شکلگیری سوژههای مسلمان در جوامع غربی بود. به اعتقاد او، بررسی آثار جدید در حوزه اخلاق و جنسیت نشان میدهد که مسئله دیگر صرفاً تقابل اندیشه اسلامی و اندیشه غربی نیست؛ بلکه باید به ظهور و نقشآفرینی سوژههای مسلمانی نیز توجه کرد که در کشورهای اروپایی و آمریکایی زندگی میکنند و تجربههای آنان فصل تازهای به مباحث اخلاق و جنسیت میافزاید. در این چارچوب، اخلاق در برخی آثار جدید بهعنوان راهبردی برای مواجهه با مسائل جنسیتی و حل دغدغههای مرتبط با این حوزه مطرح میشود؛ رویکردی که هم در برخی آثار غربی و هم در آثار مرتبط با تجربه زنان مسلمان قابل مشاهده است. عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده برای توضیح این روند، به دو نمونه اشاره کرد: نخست، اثر جودیت باتلر با موضوع خشونتپرهیزی که در آن سیاست با اخلاق پیوند میخورد و اخلاق بهعنوان ابزاری برای مواجهه با مسائل جنسیتی در سطح سیاستگذاری کلان مورد توجه قرار میگیرد؛ دوم، کتاب صبا محمود با عنوان «سیاست پارسایی» که در آن سوژه زن متقی و پارسا در مقام پاسخی به مسئله زیست در جهان و مواجهه با نظم سیاسی و اجتماعی مورد بررسی قرار میگیرد. از نظر ایشان، در هر دو نمونه، اخلاق از سطح مباحث نظری فراتر میرود و به راهبردی برای مواجهه با مسائل اجتماعی و سیاسی مرتبط با جنسیت تبدیل میشود. به این ترتیب، اخلاق صرفاً موضوعی برای بحث فلسفی نیست، بلکه در نسبت با کنش اجتماعی و سیاسی و شیوه زیست انسان قرار میگیرد.
تفاوت آثار انگلیسیزبان و آثار فارسی
عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در مقایسه این آثار با متون فارسی حوزه اخلاق و جنسیت، به تفاوتی در سطح صورتبندی مباحث اشاره کرد. به گفته او، در آثار انگلیسیزبان مورد بررسی، اخلاق در برخی موارد بهعنوان راهبردی برای حل مسائل جنسیتی و مواجهه با دغدغههای اجتماعی و سیاسی مطرح میشود؛ اما در متون فارسی، مباحث اخلاقی هنوز بیشتر در سطح گفتوگو درباره مبانی و سویههای اخلاقی مسائل جنسیت قرار دارند. او تأکید کرد که در نگاه اسلامی، اخلاق حتی فراتر از یک راهبرد است و ضرورتی برای زیست فردی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی انسان به شمار میرود. با این حال، این تلقی از اخلاق بهعنوان ضرورتی فراگیر هنوز در آثار مورد بررسی در حوزه اندیشه اسلامی ایران، آنگونه که باید، بهصورت پررنگ و عملیاتی بازتاب پیدا نکرده است. در این تحلیل، تفاوت اصلی نه در اصل اهمیت اخلاق، بلکه در نحوه صورتبندی و بهکارگیری آن در مواجهه با مسائل جنسیتی است. در برخی آثار انگلیسیزبان، اخلاق بهصورت مستقیم در پیوند با کنش سیاسی و حل مسئله اجتماعی قرار میگیرد؛ در حالی که آثار فارسی بیشتر به تبیین مبانی و گفتوگو درباره مباحث نظری اخلاق و جنسیت توجه دارند.
اخلاق؛ ضرورتی برای همه ساحتهای زندگی
نکته محوری در جمعبندی شریف آن بود که در نگاه اسلامی، اخلاق را نباید صرفاً بهعنوان ابزاری برای حل یک مسئله خاص یا راهبردی در عرصه سیاستگذاری در نظر گرفت. اخلاق ضرورتی است که باید در همه ساحتهای زیست انسانی حضور داشته باشد؛ از زندگی فردی و خانوادگی تا عرصههای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی. بر این اساس، مسئله اصلی آن است که چگونه میتوان مبانی اخلاقی را از سطح بحثهای نظری فراتر برد و نسبت آنها را با مسائل واقعی جامعه و دغدغههای حوزه زن و خانواده روشن کرد. این نکته، یکی از محورهای مهم مقایسه میان ادبیات فارسی و آثار انگلیسیزبان در تحلیل پایانی نشست بود.
تازههای نشر پژوهشکده زن و خانواده
ایشان در پایان نشست، ضمن اشاره به آثار پژوهشی در دست انتشار پژوهشکده زن و خانواده، سه عنوان را معرفی کرد که در سال ۱۴۰۵ در دست چاپ قرار دارند:
1. «زنان ایران و انقلابشان؛ تأملی بر نسبت زن انقلابی با انقلاب اسلامی»، نوشته دکتر زهرا داورپناه
2. «خانواده در میدان تهدید؛ بسط ارزشها در میدان تهدید در رویکرد الهیاتی به مقاومت»، نوشته حجتالاسلاموالمسلمین محمدرضا زیبایینژاد
3. «مبانی نقششناسی کلام جنسیتی؛ از نظریه تا کاربرد»، نوشته دکتر زینب تاجیک.
نظرات



