بازخوانی اندیشه رهبر شهید در موضوع حجاب با نگاهی به مسائل روز

از هویت زن مسلمان تا نظم اجتماعی و تمدنی

دکتر زینب اعلمی، دبیر نشست، در آغاز با اشاره به پیشینه پوشش در جامعه ایران، یادآور شد که جامعه ایرانی، چه در دوره پیش از اسلام و چه در دوره اسلامی، در شمار جوامعی شناخته می‌شده که پوشاک زنان و مردان و پوشیدگی در فرهنگ و تمدن آن جایگاه داشته است. به گفته او، مسئله‌مند شدن حجاب در جامعه ایران، به‌صورت جدی به حدود یک قرن تا یک قرن و نیم اخیر و آشنایی ایرانیان با تجدد و نفوذ اندیشه‌های جدید در فضای روشنفکری، به‌ویژه در آستانه مشروطه، بازمی‌گردد. او توضیح داد که واکنش علما، گفتمان دینی و بخش‌هایی از جامعه به مسئله حجاب در دوره‌های مختلف، همواره صورت و دال مرکزی یکسانی نداشته است. در دوره مشروطه و پهلوی اول، دفاع از حجاب تا اندازه‌ای با بحث خانه‌نشینی و پرده‌داری زنان همراه بود؛ اما در دوره پهلوی دوم، به‌ویژه پس از انتشار کتاب «مسئله حجاب» شهید مطهری در سال ۱۳۴۸، تلاش شد ملازمت میان حجاب و خانه‌نشینی کنار گذاشته شود و حضور اجتماعی زنان با حفظ حجاب مورد تأکید قرار گیرد. به روایت دبیر نشست، در آستانه انقلاب اسلامی و در دهه ۱۳۵۰، حجاب معنایی فراتر از حضور اجتماعی پیدا کرد و به نمادی برای مبارزه با امپریالیسم غربی و جریان‌های وابسته به آن تبدیل شد. در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، نوعی هژمونی حجاب حداکثری شکل گرفت؛ اما پس از پایان جنگ، با گسترش اندیشه‌های لیبرالیستی و تغییراتی که در سبک زندگی و فضای روشنفکری پدید آمد، در دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰، مسئله تنوع‌گرایی و تکثر در پوشش برجسته‌تر شد. او در ادامه، دهه ۱۳۹۰ را دوره‌ای توصیف کرد که در آن، با گسترش جهانی‌شدن و فضای مجازی، گفتمان حجاب‌ستیزی صورت تهاجمی‌تری پیدا کرد و پویش‌های ضدحجاب در فضای عمومی و رسانه‌ای حضور پررنگ‌تری یافتند. از این منظر، وقایع سال ۱۴۰۱ و طرح شعار «زن، زندگی، آزادی» نیز در امتداد همین تحولات قابل بررسی دانسته شد. دبیر نشست پس از این مقدمه تاریخی، پرسش محوری جلسه را چنین صورت‌بندی کرد که رهبر شهید در طول سال‌های مسئولیت و در منظومه فکری خود چه جایگاهی برای حجاب قائل بودند، با چه مفاهیم و استدلال‌هایی از آن سخن می‌گفتند و چه رویکردی را برای تبیین و ترویج آن دنبال می‌کردند.

حجاب و سیاست؛ بررسی وجوه سیاسی پوشش و امر جنسی
نخستین سخنران نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین زیبایی‌نژاد، بحث خود را با عنوان «حجاب و سیاست؛ بررسی وجوه سیاسی پوشش و امر جنسی با نگاهی به منظومه فکری رهبر شهید» ارائه کرد. او برای ورود به بحث، به دو موضع از بیانات رهبر شهید اشاره کرد: نخست، سخنی در سال ۱۳۹۶ با این مضمون که نباید تصور کرد اگر از مسئله حجاب عقب‌نشینی شود، وضعیت ایران به کشوری مانند ترکیه تبدیل خواهد شد؛ زیرا به تعبیر ایشان، برای ایران به‌طور خاص برنامه‌ریزی شده است. موضع دیگر، سخن سال ۱۴۰۲ بود که در آن، کشف حجاب هم حرام شرعی و هم حرام سیاسی توصیف شده بود. زیبایی‌نژاد پرسش اصلی خود را این‌گونه مطرح کرد که چه نسبتی میان حجاب و امر سیاسی وجود دارد و چرا در این موضوع، از برنامه‌ریزی و مواجهه سیاسی سخن گفته می‌شود. او در همان آغاز بر یک تفکیک مهم تأکید کرد سیاسی بودن پیامد یک رفتار، لزوماً به معنای سیاسی بودن نیت فرد انجام‌دهنده آن رفتار نیست. به گفته او، بسیاری از زنانی که بدون حجاب در جامعه ظاهر می‌شوند، الزاماً قصد کنش سیاسی یا مقابله مستقیم با نظام سیاسی را ندارند. انگیزه برخی ممکن است پیروی از مد روز، تمایل به انتخاب سبک زندگی مورد نظر خود یا مقاومت در برابر مداخله دیگران در انتخاب پوشش باشد. ممکن است مسئله آنان این باشد که خودشان درباره زندگی و بدنشان تصمیم بگیرند و کسی برای آنان تعیین تکلیف نکند. بنابراین، نمی‌توان همه این افراد را با یک انگیزه واحد و در قالب کنشگران سیاسی تعریف کرد. با این حال، از نظر ایشان، نداشتن نیت سیاسی به این معنا نیست که رفتار مورد بحث هیچ پیامد سیاسی ندارد. او تأکید کرد که باید میان انگیزه فردی و پیامد اجتماعی و سیاسی رفتار تمایز گذاشت؛ زیرا ممکن است کنشی با انگیزه‌ای شخصی انجام شود، اما در سطحی گسترده‌تر درون یک منازعه فرهنگی و سیاسی معنا پیدا کند. این تمایز، به‌ویژه در انتخاب شیوه مواجهه با افراد اهمیت دارد و مانع از آن می‌شود که انگیزه‌های متنوع افراد نادیده گرفته شود.

از مناسبات جنسی تا مناسبات قدرت
زیبایی‌نژاد برای توضیح ابعاد سیاسی مسئله پوشش و امر جنسی، به اندیشه‌های ویلهلم رایش، روان‌کاو اتریشی، اشاره کرد. به روایت او، رایش در ادامه مباحث روان‌کاوانه فروید، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا شکل‌گیری ناخودآگاه انسان صرفاً متأثر از عوامل فردی و روان‌شناختی است یا عوامل اجتماعی نیز در آن سهم تعیین‌کننده دارند.
در توضیح این دیدگاه، سخنران بیان کرد که رایش با تأکید بر نقش عوامل اجتماعی، به اندیشه‌های مارکسیستی نزدیک شد. در این چارچوب، مناسبات اقتصادی و اجتماعی صرفاً در سطح نهادهای آشکار جامعه باقی نمی‌مانند، بلکه در عرصه‌های مختلف زندگی، از جمله روابط جنسی، نیز خود را نشان می‌دهند. در این تحلیل، امر جنسی از یک‌سو طبیعی‌ترین نوع ارتباط میان انسان‌ها تلقی می‌شود و از سوی دیگر، به‌واسطه ورود فرهنگ و مناسبات اجتماعی، به امری فرهنگی و اجتماعی تبدیل می‌شود. بنابراین، مناسبات جنسی می‌تواند بازتابی از مناسبات قدرت در سطح کلان جامعه باشد. برای فهم مناسبات مردسالارانه یا منطق نظام سرمایه‌داری، باید به چگونگی شکل‌گیری و بازنمایی روابط زن و مرد نیز توجه کرد. رئیس پژوهشکده زن و خانواده توضیح داد که در این نگاه، اگر در یک نظام اجتماعی، زن به‌مثابه شیء یا کالای جنسی دیده شود، این وضعیت را نمی‌توان صرفاً به رابطه‌ای فردی میان دو نفر تقلیل داد؛ بلکه باید آن را در نسبت با مناسبات گسترده‌تر اجتماعی و اقتصادی فهم کرد. به این ترتیب، منطق سلطه و شیءانگاری می‌تواند در عرصه روابط جنسی نیز بازتولید شود.

نقش خانواده، مدرسه و نهادهای اجتماعی در شکل‌گیری تمایلات
بخش دیگری از سخنان زیبایی‌نژاد به توضیح این نکته اختصاص داشت که نظام‌های اجتماعی چگونه ارزش‌ها و تمایلات را در افراد شکل می‌دهند. او گفت در تحلیل رایش، نهادهایی مانند خانواده، مدرسه و کلیسا در انتقال و تثبیت ارزش‌های مسلط نقش دارند. این نهادها فقط مجموعه‌ای از اطلاعات و باورها را به افراد منتقل نمی‌کنند، بلکه در شکل‌گیری ترس‌ها، تمایلات، حب‌وبغض‌ها و واکنش‌های ناخودآگاه آنان نیز اثر می‌گذارند. به توضیح او، بخشی از آموزش‌های دوران کودکی درباره امور جنسی، از طریق ایجاد احساس شرم، ترس یا ممنوعیت در ذهن کودک تثبیت می‌شود. این تجربه‌ها به‌تدریج وارد لایه‌های ناخودآگاه فرد می‌شوند و در شکل‌گیری شخصیت و تمایلات او نقش پیدا می‌کنند. در تحلیل رایش، این فرایند صرفاً انتقال مجموعه‌ای از گزاره‌های معرفتی نیست؛ بلکه نظام اجتماعی از طریق نهادهای تربیتی، در شکل‌دادن به خودِ تمایلات انسان نیز دخالت می‌کند. زیبایی‌نژاد با طرح این دیدگاه، به این نتیجه رسید که منازعه بر سر امر جنسی را نباید موضوعی حاشیه‌ای یا صرفاً شخصی تلقی کرد. اگر ارزش‌ها و تمایلات انسان در بستر مناسبات اجتماعی شکل می‌گیرند، تغییر در این حوزه می‌تواند با تغییر در نظم اجتماعی و سیاسی پیوند پیدا کند.

انقلاب جنسی و پیوند آن با تغییر نظم سیاسی
در ادامه، ایشان به تبیین برداشت رایش از ظرفیت دوره جوانی برای دگرگونی اجتماعی پرداخت. به گفته او، رایش دوره‌ای را که فرد در پی اعلام استقلال از خانواده و ارزش‌های پیشین است، یک فرصت می‌دانست؛ زیرا جوان در این مقطع ممکن است در برابر ارزش‌هایی که خانواده و مدرسه به او منتقل کرده‌اند موضع بگیرد و درباره چرایی پذیرش یا رد آنها پرسش کند. در توضیح این بحث، به ایده «انقلاب جنسی» به‌عنوان مقدمه‌ای برای انقلاب سیاسی اشاره شد. در این خوانش، تغییر در نظم جنسی و به چالش کشیدن اقتدارهای پیشین در خانواده و جامعه، می‌تواند زمینه تضعیف نظم سیاسی موجود را نیز فراهم کند. سخنران در همین زمینه به تحولات سال ۱۹۶۸ فرانسه اشاره کرد و از تغییر ارزش‌های جنسی، به چالش کشیده شدن برخی هنجارهای پیشین و پیوند این تحولات با اعتراض جوانان به نظم موجود سخن گفت.

ضرورت پرهیز از یکسان‌انگاری افراد
با وجود طرح این تحلیل کلان، زیبایی‌نژاد بار دیگر بر ضرورت تفکیک میان افراد و جریان‌های سازمان‌یافته تأکید کرد. توضیح او این بود که نباید از وجود یک منازعه سیاسی و فرهنگی در سطح کلان نتیجه گرفت که هر فردی که پوشش متفاوتی دارد، آگاهانه در خدمت آن منازعه قرار گرفته یا با همان انگیزه عمل می‌کند. در واقع، بخش مهمی از بحث او ناظر به همین تمایز بود: از یک‌سو باید پیامدهای اجتماعی و سیاسی رفتارها و زمینه‌های شکل‌گیری آنها را شناخت و از سوی دیگر، نباید انگیزه‌های متنوع افراد را نادیده گرفت. این تفکیک در ادامه نشست نیز از سوی دیگر سخنرانان مورد تأکید قرار گرفت و به یکی از محورهای اصلی گفت‌وگو درباره نحوه مواجهه با مسئله حجاب تبدیل شد.

تحلیل حرمت سیاسی حجاب؛ کشف ظرفیت سیاسی یک حکم شرعی
در بخش دوم نشست، دکتر فریبا علاسوند با موضوع «تحلیل حرمت سیاسی حجاب» به بحث پرداخت. محور اصلی سخنان او تبیین معنای تعبیر «حرمت سیاسی» و نسبت آن با حکم شرعی حجاب بود. در این بخش، تأکید شد که سخن گفتن از حرمت سیاسی، به معنای طرح یک حکم فقهی تازه یا تغییر در اصل حکم شرعی نیست؛ بلکه ناظر به آشکار کردن ظرفیت و ابعاد سیاسی و اجتماعی حکمی است که پیش‌تر در نظام دینی وجود داشته است. در توضیح این نکته، به نمونه‌هایی از احکام و مناسک دینی اشاره شد که افزون بر جنبه عبادی، واجد آثار و کارکردهای اجتماعی و سیاسی نیز هستند. از جمله، نماز جمعه و برائت در حج به‌عنوان نمونه‌هایی مطرح شدند که در آنها یک عمل دینی می‌تواند در سطحی فراتر از رفتار فردی، واجد معنا و اثر اجتماعی و سیاسی باشد. از این منظر، تعبیر «حرمت سیاسی» به کشف نسبت‌های پنهان میان یک رفتار یا پدیده و مناسبات قدرت، سلطه و منازعات اجتماعی بازمی‌گردد. بنابراین، بحث فقط بر سر این نیست که یک رفتار از نظر فقهی چه حکمی دارد؛ بلکه باید دید آن رفتار در بستر اجتماعی و سیاسی خود چه معنا و پیامدی پیدا می‌کند.

حجاب، استعمار و هویت فرهنگی
بخش دیگری از سخنان علاسوند به پیوند مسئله حجاب با استعمار و هویت فرهنگی اختصاص داشت. در این چارچوب، حجاب فقط پوششی فردی معرفی نشد، بلکه به‌عنوان یکی از نشانه‌های هویت دینی و فرهنگی مورد توجه قرار گرفت؛ نشانه‌ای که می‌تواند در منازعه بر سر خودباوری فرهنگی و وابستگی یا استقلال هویتی نقش پیدا کند. در این بحث، به چگونگی بازنمایی حجاب در برخی گفتمان‌های فکری و رسانه‌ای اشاره شد؛ به‌گونه‌ای که حجاب گاه با عقب‌ماندگی، محرومیت یا محدودیت زنان پیوند زده می‌شود. در برابر این بازنمایی، سخنران به مسئله خودبیگانگی فرهنگی و تأثیر جریان‌های فکری و رسانه‌ای بر برداشت زنان از هویت و پوشش خود پرداخت. در خلال این مباحث، به جریان‌های فمینیستی در عرصه دانشگاه، سیاست و رسانه نیز اشاره شد و این موضوع مطرح شد که چگونه برخی چارچوب‌های فکری می‌توانند حجاب را نه به‌عنوان انتخابی برخاسته از هویت و باور دینی، بلکه به‌عنوان نشانه‌ای از عقب‌ماندگی یا سلطه معرفی کنند.

پوشش، صنعت مد و بازنمایی زن مسلمان
در ادامه، ایشان به نقش صنعت مد و الگوهای پوشش در شکل‌دهی به ذائقه و انتخاب افراد پرداخت. در این بخش، بحث بر سر این بود که انتخاب پوشش را نمی‌توان همیشه مستقل از فضای فرهنگی و الگوهایی دانست که در جامعه تولید و ترویج می‌شوند. همان‌گونه که در بخش نخست نشست نیز به شکل‌گیری تمایلات از طریق نهادهای اجتماعی اشاره شده بود، در اینجا نیز صنعت مد و بازنمایی‌های فرهنگی به‌عنوان عواملی مطرح شدند که در تعریف الگوهای مطلوب پوشش اثر می‌گذارند. در بخش دیگری از این سخنان، به حضور زنان مسلمان در جوامع غربی و نیز برخی جریان‌های مرتبط با عفاف، پاکدامنی و آموزش خویشتن‌داری در ایالات متحده اشاره شد. طرح این نمونه‌ها در امتداد این بحث بود که مسئله عفاف و تنظیم روابط جنسی را نباید صرفاً در چارچوبی محدود به جامعه ایران بررسی کرد؛ بلکه در جوامع دیگر نیز درباره این موضوعات بحث‌ها و رویکردهای متفاوتی وجود دارد.

پرسش درباره دامنه حرمت سیاسی
در گفت‌وگوی پس از ارائه، پرسشی درباره دامنه مفهوم حرمت سیاسی مطرح شد: آیا هر رفتار حرامی که ظرفیت اجتماعی یا سیاسی داشته باشد، می‌تواند در این چارچوب قرار گیرد؟ برای توضیح پرسش، به نمونه‌هایی مانند روزه‌خواری علنی یا احتکار اشاره شد. این پرسش ناظر به نسبت میان حکم شرعی یک رفتار و آثار اجتماعی آن بود؛ به این معنا که آیا صرف برخورداری یک رفتار از پیامد اجتماعی یا سیاسی برای قرار گرفتن آن در ذیل عنوان حرمت سیاسی کافی است یا باید نسبت و شرایط دیگری نیز در نظر گرفته شود. در مجموع، این بخش از گفت‌وگو بر ضرورت فهم دقیق معنای حرمت سیاسی و پرهیز از خلط آن با اصل حکم فقهی تأکید داشت.

حجاب و هویت تمدنی؛ از هویت زن تا نظم اجتماعی
سومین ارائه نشست را دکتر زینب تاجیک با عنوان «حجاب و هویت تمدنی در منظومه فکری رهبر شهید؛ از هویت زن تا نظم اجتماعی» مطرح کرد. محور سخنان او این بود که فهم جایگاه حجاب در اندیشه رهبر شهید، بدون توجه به تصویری که این منظومه فکری از زن و هویت او ارائه می‌کند، کامل نخواهد بود. تاجیک تأکید کرد که انقلاب اسلامی افق تازه‌ای درباره هویت و جایگاه زن گشوده است؛ افقی که مسئله زن را صرفاً به حقوق، نقش‌ها یا حضور ظاهری او در عرصه‌های مختلف محدود نمی‌کند، بلکه به نوعی نگاه به شخصیت، ظرفیت‌ها و مسئولیت‌های زن بازمی‌گردد. از این منظر، حجاب نیز باید در نسبت با چنین تصویری از زن فهم شود.

حجاب در خدمت رشد و تعالی زن
ایشان برای توضیح این نگاه به بیانات رهبر شهید در ۲۶ دی ۱۳۶۸ اشاره کرد؛ بیاناتی که در آن، رشد فکری، علمی، اجتماعی، سیاسی، معنوی و اخلاقی زنان در بالاترین سطوح مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس برداشتی که در این ارائه مطرح شد، حجاب در این منظومه مانعی در برابر رشد و حضور زن نیست، بلکه باید در نسبت با همین افق رشد و تعالی فهم شود. در این نگاه، حجاب تنها یک صورت ظاهری یا مجموعه‌ای از محدودیت‌ها نیست؛ بلکه می‌تواند بیان بیرونی هویت و باور زن مسلمان و جلوه‌ای از بندگی و کرامت او باشد. بنابراین، برای فهم معنای حجاب باید آن را در کنار تصویری قرار داد که از زنِ دارای ظرفیت علمی، فکری، اجتماعی و سیاسی ارائه می‌شود. تاجیک بر این نکته تأکید داشت که نمی‌توان از یک‌سو درباره رشد و نقش‌آفرینی زنان سخن گفت و از سوی دیگر، حجاب را به‌گونه‌ای تفسیر کرد که گویی با این رشد و نقش‌آفرینی در تعارض است. در این منظومه، حجاب و حضور اجتماعی زن دو امر متقابل نیستند؛ بلکه باید نسبت میان آنها را با توجه به هویت و مسئولیت زن مسلمان توضیح داد.

چادر؛ پیوند نمادهای دینی و ملی
بخش دیگری از ارائه به جایگاه چادر در بیانات رهبر شهید اختصاص داشت. سخنران به بیانات ۲۰ مهر ۱۳۷۳ اشاره کرد که در آن، چادر به‌عنوان لباس ملی زنان ایرانی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین به سخنانی در ۲۳ آبان ۱۳۹۷ اشاره شد که در آن، از بانوی چادری‌ای که پرچم‌دار کاروان ورزشی ایران در بازی‌های آسیایی بود، تقدیر شده بود. در تبیین این نمونه، چادر و پرچم دو نماد دارای دلالت‌های هویتی معرفی شدند: چادر نشانه‌ای از هویت دینی و فرهنگی زن مسلمان و پرچم نماد هویت ملی. قرار گرفتن این دو در کنار یکدیگر، در روایت ارائه‌شده، نشان می‌دهد که حضور زن محجبه در عرصه عمومی و نمایندگی ملی، امری ناسازگار با پوشش دینی تلقی نمی‌شود. از نظر تاجیک، این نمونه‌ها نشان می‌دهد که حجاب در این منظومه فکری صرفاً موضوعی مربوط به خلوت فردی یا مناسک شخصی نیست، بلکه می‌تواند در عرصه عمومی نیز حامل معنا و نشانه هویت باشد. زن محجبه می‌تواند در عین حفظ پوشش خود، در عرصه‌های علمی، اجتماعی، سیاسی و حتی در جایگاه نمایندگی ملی حضور پیدا کند.

عبور از دوگانه حجاب و پیشرفت
یکی از محورهای اصلی این ارائه، نقد دوگانه‌ای بود که میان پیشرفت زن و حجاب قرار می‌دهد. سخنران تأکید داشت که اگر هویت زن صرفاً از دریچه برخی الگوهای رایج درباره پیشرفت و آزادی تعریف شود، ممکن است حجاب به‌صورت مانعی در برابر رشد او بازنمایی شود؛ اما در منظومه‌ای که زن را دارای ظرفیت‌های فکری، علمی، اجتماعی و تمدنی می‌داند، چنین تقابلی ضرورت ندارد. بر این اساس، بحث حجاب باید در کنار سایر اجزای تصویر زن در انقلاب اسلامی قرار گیرد. اگر از حجاب سخن گفته می‌شود، باید هم‌زمان درباره امکان تحصیل، فعالیت علمی، مسئولیت اجتماعی و نقش‌آفرینی سیاسی زن نیز سخن گفت. از نظر سخنران، جدا کردن این اجزا از یکدیگر، فهم ناقصی از جایگاه حجاب و هویت زن به دست می‌دهد.

مسئله حجاب در بستر تحولات تاریخی و اجتماعی
چهارمین سخنران، دکتر سمیه حاجی‌اسماعیلی، با موضوع «مسئله حجاب در بستر تحولات تاریخی و اجتماعی؛ زمینه‌های طرح مسئله و رویکرد رهبر شهید» به بررسی تفاوت میان حکم شرعی حجاب و مسئله اجتماعی حجاب پرداخت. نقطه آغاز بحث او این بود که حکم شرعی حجاب و معنایی که حجاب در دوره‌های مختلف تاریخی و اجتماعی پیدا می‌کند، دو سطح متفاوت‌اند. حکم شرعی در این مدت موضوع تغییر نبوده است؛ اما مسئله حجاب در جامعه، متناسب با تحولات تاریخی، فرهنگی و سیاسی، صورت‌های متفاوتی پیدا کرده و در هر دوره با دلالت‌ها و منازعات خاصی همراه شده است.

تغییر صورت مسئله در دوره‌های تاریخی
حاجی‌اسماعیلی با مرور تحولات تاریخی، به تفاوت معنای اجتماعی حجاب در چند دوره اشاره کرد. در فاصله سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰، حجاب در برخی گفتمان‌های تجددخواهانه به‌عنوان نشانه عقب‌ماندگی و مانعی در برابر پیشرفت معرفی می‌شد. در این دوره، مسئله پوشش زنان در پیوند با برداشت خاصی از نوسازی و پیشرفت قرار می‌گرفت.
در دوره ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷، معنای دیگری از حجاب برجسته شد. در این دوره، حجاب در بخشی از فضای اجتماعی و سیاسی به نشانه هویت و مقاومت در برابر غرب‌گرایی تبدیل شد. به این ترتیب، پوشش زنان دیگر فقط موضوعی مربوط به دینداری فردی نبود، بلکه در برخی کنش‌های اجتماعی و سیاسی، حامل معنای هویتی نیز شد. پس از انقلاب اسلامی و به‌ویژه در تحولات منتهی به سال ۱۴۰۱، مسئله حجاب بار دیگر در میدان منازعات اجتماعی و سیاسی برجسته شد. سخنران با طرح این دوره‌بندی می‌خواست نشان دهد که برای فهم وضعیت امروز حجاب، باید تاریخ تغییر معنای اجتماعی آن را نیز در نظر گرفت و نمی‌توان مسئله امروز را جدا از زمینه‌های تاریخی آن تحلیل کرد.

از حکم فقهی تا مسئله اجتماعی
یکی از تأکیدهای اصلی حاجی‌اسماعیلی، پرهیز از تقلیل مسئله حجاب به یک حکم فردی و فقهی بود. او در عین تفکیک این دو سطح، بر اهمیت حکم شرعی تأکید داشت، اما توضیح می‌داد که مسئله اجتماعی حجاب، افزون بر اصل حکم، با برداشت‌ها، هویت‌ها، تجربه‌های تاریخی و منازعات فرهنگی نیز پیوند دارد. از این منظر، اگر مسئله حجاب فقط به بیان حکم شرعی محدود شود، بخشی از واقعیت اجتماعی آن دیده نخواهد شد. همچنین اگر تمام مسئله به شیوه‌های اجرایی و برخوردهای اداری یا انتظامی تقلیل پیدا کند، باز هم ابعاد تاریخی و فرهنگی آن نادیده می‌ماند. بنابراین، شناخت مسئله حجاب نیازمند توجه هم‌زمان به حکم دینی و زمینه‌های اجتماعی و تاریخی آن است.

کشف حجاب اجباری و تجربه تاریخی زنان
در بخش تاریخی سخنان، به واقعه کشف حجاب در دوره رضاشاه و سال ۱۳۱۴ اشاره شد. سخنران این رویداد را در چارچوب نوعی مهندسی فرهنگی از بالا به پایین توضیح داد؛ اقدامی آمرانه که با دستور حکومتی و اجبار همراه بود و به‌جای آنکه صرفاً به تغییر انتخاب پوشش منجر شود، برای بخشی از زنان مذهبی پیامد خانه‌نشینی و محدود شدن حضور در اجتماع را به دنبال داشت. در این بخش، بر این نکته تأکید شد که کشف حجاب اجباری را نمی‌توان حرکتی خودجوش و مدنی تلقی کرد. در روایت مطرح‌شده، این سیاست از بالا اعمال شد و پیامد آن برای برخی زنان، نه افزایش امکان حضور اجتماعی، بلکه دور شدن از فضای عمومی بود. در ادامه، به تجربه سال ۱۳۵۷ نیز اشاره شد؛ زمانی که زنان در بستر تحولات انقلاب، حجاب را به‌صورت خودخواسته در عرصه عمومی و در قالب نشانه‌ای از هویت و مقاومت به نمایش گذاشتند. مقایسه این دو تجربه، در سخنان ارائه‌شده، برای نشان دادن تفاوت میان تحمیل یک الگوی پوشش از سوی قدرت سیاسی و انتخاب پوشش در بستر یک کنش اجتماعی و هویتی مطرح شد. که با انگیزه فردی یا سبک زندگی انجام می‌شود، در فضای عمومی معنایی سیاسی پیدا کند یا درون یک منازعه بزرگ‌تر قرار گیرد.

درادامه نشست، اساتید به پرسش های افراد حاضر پاسخ دادند